My beloved wife! I felt I had to write at least part of this in German, so as to spare you the trouble of translating it for Jani. For the past few days—or rather, nights—I have been sleeping quite well again, and consequently, my spirits have lifted considerably. Incidentally, I find myself no exception to the general rule—which everyone here acknowledges—that one must first get accustomed to the new circumstances, and perhaps even to the different climate. However, the consensus here is unanimous: after a few weeks, one considers oneself fortunate to be in this country—provided, of course, that one is able to earn a living.

As far as business matters are concerned, I haven't made any headway whatsoever just yet. I’ve had very few appointments so far—and none of the right kind. It simply takes time to find one's way around England. The language barrier is a major obstacle; furthermore, no businessman will receive visitors without a prior appointment. I haven't received the slightest assistance in this regard from either Wincorn or Schenfeld. Nor can I count on S.; he is 100% preoccupied with himself and only lends an ear to others insofar as they show interest in his own troubles. W. promised to introduce me to a few people, but for the time being, nothing has come of it. I still haven't heard anything from Tenenb., Jontki, or Rinkoff.

My efforts are currently directed toward several goals: finding a firm willing to partner with me to manufacture my products here; selling licensing rights for my processes—either with or without a share in the profits; finding a salaried position; and, finally, establishing import-export connections with Poland. If things continue to move this slowly, I may eventually decide to place an advertisement in the newspaper.

You are wondering whether you should remain in Poland after all, in the event that your residency permit is not extended. That is something I absolutely do not want. I consider it utterly inconceivable that they would refuse to extend your stay—even if only for another seven or eight weeks—given that you have been there for only two weeks so far. First, you must try to arrange to stay there past July 1st. By the end of July, I hope to be able to bring you over more successfully. During your stay, you should also apply for a visa, citing travel for recuperation as your reason.

Ideally, such a visa would be obtained with a recommendation from the local German consulate; however, we should save that avenue for more critical cases. Otherwise, in the worst-case scenario, you might have to spend several weeks there waiting for your papers to arrive. There is also the possibility of obtaining a visa through "domestic service," but that would require you to actually work in a private household. For the time being, that is out of the question for us.

Once you have settled in here for a few days, you realize just how wealthy this country is. The opportunities are theoretically available, but one still has to earn one's keep. The Vagots visited us; they are living with their son in two furnished rooms—very modestly. Their son works as a trainee at a refrigerator factory, earning 32 shillings a week. Aron earns nothing. However, they hope to emigrate to America soon, where their daughter is already living and earning 50 dollars a month as a milliner.

There is good news for Aronowicz: he has been hired by a large soap factory in Liverpool, with an annual salary of 500 pounds plus royalties. He had a letter of recommendation from Lever Bros. and was also able—thanks to his connections—to publish an article in a trade journal.

Kugel wrote to say that the payments have been processed with the approval of the Foreign Exchange Office, so the matter is now finally settled. You have already received 400 marks, leaving a balance of 500. I would prefer to receive the money in cash—even if it meant accepting a loss of up to 60 percent. Perhaps Fräulein Voß could be of assistance. Otherwise, we could use the funds to purchase goods, as many items are cheaper here.

I am living very simply. Thanks to free accommodation, my expenses are low. I prepare my own breakfast and supper—bread, butter, cheese, jam, sometimes sausage or fruit.

In my rented room, I have a gas burner. Today I am going to Schröder’s birthday party and giving him my silver fountain pen as a gift. Halina is assisting me as my secretary.

The Hungarian visa would be particularly valuable if it were valid for multiple entries and for a period of six months or a year.

[Polish]

My dearest little one, I am absolutely delighted by your letter. I am immensely grateful to you. My love, please forgive me for offering you advice. The situation—and the necessity of submitting to it—fills me with constant anxiety. No one is pleased with it, and there is no good way out. We simply have to wait it out. Others might perhaps be able to turn this to their advantage, but it is very difficult.

My feelings for you have not diminished.

Original transcription:

Mein geliebtes Frauchen! Wenigstens einen Teil dieses mußte ich deutsch schreiben, um Dir die Mühe der Übersetzung an Jani. zu sparen. Seit einigen Tagen oder vielmehr Nächten schlafe ich wieder recht gut und damit hat sich auch meine Stimmung wesentlich gehoben. Übrigens kann ich gerade so wenig wie alle anderen der Regel entnehmen, dass man sich zunächst an die anderen Verhältnisse, vielleicht auch an das andere Klima gewöhnen muss. Aber hier ist an allen Seiten das gleiche Urteil, dass man nach einigen Wochen sich glücklich schätzt, in diesem Lande zu sein, wenn man nur den Lebensunterhalt verdient.

In geschäftlichen Dingen bin ich vorläufig noch gar nicht weiter gekommen. Ich habe auch nur sehr wenige Termine gehabt, und es waren nicht die richtigen. Es dauert eben seine Zeit, bis ich den Weg zu Englanden finde. Die Sprache ist ein großes Hindernis, außerdem empfängt kein Geschäftsmann ohne vorher ein appointment verabredet zu haben. Von Wincorn und von Schenfeld hatte ich in dieser Richtung noch nicht die geringste Hilfe. Auf S. ist auch nicht zu rechnen; er ist zu 100% mit sich selbst beschäftigt und schenkt den anderen nur Gehör, soweit sie sich für seine Sorgen interessieren. W. hat mir versprochen, einige Leute vorzustellen; vorläufig ist es nichts. Von Tenenb., Jontki und auch von Rinkoff habe ich noch keine Nachricht.

Meine Bemühungen gehen nach mehreren Richtungen: eine Firma zu finden, die mit mir zusammen meine Produkte hier fabrizieren würde; Verkauf von Verfahren, mit oder ohne Beteiligung am Nutzen; außerdem eine Anstellung zu finden; schließlich Import- und Exportgeschäfte mit Polen anzubahnen. Wenn mir die Sache weiter so langsam geht, will ich eventuell eine Anzeige in die Zeitung setzen.

Du überlegst, ob Du nicht noch in Polen bleiben willst, falls man Dir Deinen Aufenthalt nicht verlängert. Das wünsche ich auf keinen Fall. Dass man Dir den Aufenthalt selbst um 7 oder 8 Wochen nicht verlängert, wo Du erst 2 Wochen da bist, halte ich für ausgeschlossen. Du musst zunächst versuchen, über den 1. Juli dort zu bleiben. Ende Juli hoffe ich, Dich noch besser herüberzubekommen. Während Deines Aufenthaltes solltest Du Dich auch um ein Visum bemühen, mit der Begründung, zur Erholung zu reisen.

Ein solches Visum wäre am besten mit Empfehlung vom hiesigen deutschen Konsulat zu erhalten, doch sollte man diesen Weg für wichtigere Fälle aufsparen. Sonst müsstest Du im schlimmsten Fall einige Wochen dort verbringen, bis die Papiere eintreffen. Es gibt auch die Möglichkeit, über „domestic service“ ein Visum zu erhalten, doch müsstest Du dann tatsächlich in einem Haushalt arbeiten. Das kommt für uns vorläufig nicht in Frage.

Wenn man sich hier einige Tage eingelebt hat, sieht man, wie reich das Land ist. Die Möglichkeiten sind theoretisch vorhanden, aber man muss sich den Lebensunterhalt verdienen. Die Vagoten waren bei uns; sie leben mit ihrem Sohn in zwei möblierten Zimmern, sehr bescheiden. Der Sohn arbeitet als Volontär in einer Kühlschrankfabrik und verdient 32 Shilling pro Woche. Aron verdient nichts. Sie hoffen jedoch, bald nach Amerika auszuwandern, wo ihre Tochter bereits lebt und als Hutmacherin 50 Dollar im Monat verdient.

Für Aronowicz gibt es gute Nachrichten: er wurde in Liverpool von einer großen Seifenfabrik angestellt, mit 500 Pfund Jahresgehalt und Tantiemen. Er hatte eine Empfehlung von Lever Bros. und konnte außerdem durch Beziehungen einen Artikel in einer Fachzeitschrift veröffentlichen.

Kugel hat geschrieben, dass die Zahlungen mit Genehmigung der Devisenstelle erfolgt sind, also ist die Sache endgültig erledigt. Du hast bereits 400 Mark erhalten, es bleiben noch 500. Am liebsten würde ich das Geld bar bekommen, selbst mit einem Verlust von bis zu 60%. Vielleicht kann Frl. Voß helfen. Andernfalls könnten wir das Geld für Waren verwenden, da viele Dinge hier günstiger sind.

Ich lebe sehr einfach. Dank freier Unterkunft habe ich wenig Ausgaben. Frühstück und Abendbrot mache ich mir selbst – Brot, Butter, Käse, Marmelade, manchmal Wurst oder Obst.

Im gemieteten Zimmer habe ich eine Gasflamme. Heute gehe ich zu Schröders Geburtstag und schenke ihm meinen silbernen Füllfederhalter. Halina hilft mir als Sekretärin.

Das ungarische Visum wäre besonders interessant, wenn es mehrfach gültig wäre und für sechs Monate oder ein Jahr.

[switches to Polish]

Kochane maleństwo, szalenie się cieszę listem. Jestem ogromnie wdzięczny do Ciebie. Kochana moja, przepraszam, że coś Ci radzę. Sytuacja i konieczność podporządkowania się jej wywołują we mnie ciągły niepokój. Nie podoba się to nikomu i nie ma dobrego wyjścia. Trzeba się wstrzymać. Inni może potrafiliby z tego skorzystać, ale to bardzo trudne.

Moje uczucia do Ciebie nie słabną. 

[note on side wasn't read, but is signed as Rafal]

My dearest Madzia,

I only received something from you today—due to unreliable communications. Things are very trying again, and it is wearing me down. God! The concepts for Janka’s project are already in the works; this will be good for both you and the household. Just as I must keep my nerves steady, I also need your composure so that I can view everything with equanimity. Your aversion to the idea of ​​working with me is entirely unfounded. Even if you were to pursue that specific profession, you would not find better work or better pay elsewhere. Once we are together, you will still have the opportunity to prepare yourself for the role of running a household—a necessary endeavor in life.

I do not wish to discourage you from acting—though, in any case, I doubt you would allow yourself to be "trained," seeing as the stage has long been open to women, and actresses require something more than mere instruction—yet it amazes me that a plan to separate from me for two years could ever have taken shape in your mind. Surely, one cannot simply accept that the world should arrange itself precisely wherever I happen to find work. Unless, of course, I end up having no work at all?—a possibility that looms large, even if I choose not to dwell on it.

As for the scholarship—everything is in order, though it was submitted as an application for "aspirants." They intend to push it through during the first term in a form that allows for an extension of my stay, after which they will request an assessment of my performance. Why are they currently making efforts regarding Janka’s project? My articles serve as the basis for this. They will undoubtedly demand results, but the competition is fierce, and they calculate their potential returns with great precision.

Were I to establish myself firmly here and produce other material—for the world is certainly in need of many articles—the competition in this field is, nonetheless, intense. The only viable option is to join an English firm—specifically to work on an established product—in order to secure residency on that basis. Eventually, I might be able to manufacture something on my own on a small scale; however, the issue of sales remains intractable as long as I cannot move freely among clients. Janka’s project requires substantial capital—and securing large sums is often easier than obtaining small amounts. If this plan were to materialize, I would be fully immersed in this field within that factory, yielding a twofold benefit.

However, the terms offered by this capitalist are—unfortunately—unacceptable. There is plenty of talk at our level, but those with greater wealth are disinclined to make concessions. They are unwilling to apply for an extension of the manufacturer’s residency permit; without adequate justification, he cannot apply for it himself. And even with such justification, the matter must pass through various bureaucratic channels and remains inherently uncertain. He could, however, be cited as a reference in support of the permit application. If we fail to utilize this avenue, only a very faint hope remains.

I must also learn English, as it is the *sine qua non* for ensuring my continued—and professionally advantageous—stay in England.

Regarding Lambartowicz: I paid a very brief visit to Croft, who subsequently invited me back for Sunday evening. We spoke for about half an hour, but his responses were vague; consequently, I believe a written statement from him would carry far greater weight. Should he fail to reply, however, please write to him after a week to emphasize our keen interest in the position and to request a prompt response. If he fails to respond at all, it would signify that he views our terms in a highly negative light.

I have not yet spoken with Wolf regarding Janka—what, ultimately, is to become of her? It appears she is ill-suited for that institution, even in the capacity of a laboratory assistant or a volunteer. I have deposited 20 zlotys into the account. I also attached the construction plan, which must be submitted in order to obtain a license for the hospital—this was done well before the court deadline.

It appears there may be some difficulties. The cost estimate stands at approximately 60 zlotys, and I have no intention of reducing it merely to make it appear more attractive—especially given that they expected me to cover the costs out of my own pocket.

Your concerns regarding the implications for our future are entirely unfounded. I see nothing in your behavior that could possibly disturb our peace of mind. Remain calm and natural—I am deeply devoted to you, and I am confident that together we will find happiness.

I cannot understand why certain matters remain unresolved. I am unable to act in your best interests while the situation remains so unclear. There has been no news from Grodzów. I did, however, receive a postcard from a professor in Łódź—even though I had not written to him. Nor do I understand what has become of Weimann.

Tomorrow, I have a meeting with a wealthy villa owner, as well as with an Englishwoman who is reportedly connected to a professor at the Royal Veterinary College in Acton. He is currently gravely ill. She is just beginning to form an opinion of us and is considering whether it might be possible to arrange for both you and me to be transferred together.

Original transcription:

Kochana moja Madzia,

Teraz coś od Ciebie otrzymałem dopiero dziś — z powodu niepewnej komunikacji. Jest znowu bardzo męcząco i to mnie męczy. Boże! Koncepcje do Janki już są w robocie, to i Tobie, i domowi dobrze zrobi. Tak samo jak ja powinnam zachować nerwy, tak i Twoja równowaga jest mi potrzebna, by móc patrzeć na wszystko spokojnie. Twoja awersja do mnie samej wcale nie jest uzasadniona. Gdybyś nawet miała taki zawód, nie znalazłabyś lepszej pracy i zarobku. Jak będziemy razem, to Ci jeszcze wolno przygotować się do roli prowadzenia gospodarstwa — to jest konieczny wysiłek życia.

Nie chcę Cię zniechęcać do aktorstwa — nie przypuszczam zresztą, żebyś Ty się dała przygotować, bo przecież scena dla kobiet istnieje już od dawna, a dla aktorek trzeba czegoś więcej — ale dziwi mnie, że taki plan rozstania się ze mną na dwa lata mógł w Twojej głowie powstać. Nie można się przecież godzić na to, by świat układał się akurat tam, gdzie ja znajdę pracę. Chyba że ja w ogóle nie będę mieć pracy? — możliwość, która się narzuca, chociaż jej nie uwzględniam.

Co do stypendium — jest w porządku, tylko złożono je jako podanie dla aspirantów. Chcą go w pierwszej klasie wypromować w takiej formie, by przedłużyć pobyt, a potem zapytać o opinię o mnie. Dlaczego teraz czynią starania w kierunku projektu Janki? Są do tego moje artykuły. Będą się czegoś domagać, ale konkurencja jest silna, kalkulują dochody bardzo dokładnie.

Gdybym się tu mocno osadził i coś innego fabrykował — świat potrzebuje już wielu artykułów, ale tu konkurencja jest duża. Wchodzi w rachubę tylko dołączenie się do angielskiej firmy, lecz wtedy na stały produkt, by na tej podstawie uzyskać pobyt. Z czasem mógłbym coś sam wytwarzać na małą skalę, ale kwestia sprzedaży jest nierozwiązywalna tak długo, jak nie mogę swobodnie obracać się wśród klientów. Dla projektu Janki potrzebne są większe pieniądze — a o nie łatwiej niż o drobne. Gdyby to doszło do skutku, byłbym już w tej fabryce całkowicie związany z tą dziedziną i miałbym podwójną korzyść.

Ale warunki z tym kapitalistą — niestety — są nie do przyjęcia. Dużo się mówi na naszym poziomie, a ci bogatsi nie są skłonni do ustępstw. O przedłużenie pobytu fabrykanta nie chcą się starać; bez odpowiedniego uzasadnienia on sam się tu nie zgłosi. A nawet z uzasadnieniem — sprawa przechodzi przez różne urzędy i wciąż pozostaje niepewna. Może on zostać przedstawiony jako referencja przy podaniu o pozwolenie. Jeśli tego się nie wykorzysta, pozostaje tylko bardzo słaba nadzieja.

Muszę się też uczyć angielskiego, bo to warunek sine qua non mojego dalszego i korzystnego pobytu w Anglii.

O Lambartowiczu: byłem u Crofta bardzo krótko, później zaprosił mnie w niedzielę wieczorem. Rozmawialiśmy około pół godziny, ale jego odpowiedzi były niejasne, dlatego uważam, że pisemne stanowisko z jego strony będzie miało większe znaczenie. Jeśli jednak nie odpisze, napisz do niego po tygodniu, że zależy nam na przyjęciu i prosimy o szybką odpowiedź. Jeśli nie odpowie wcale, oznacza to, że bardzo negatywnie ocenia nasze warunki.

Z Wolfem o Jance nie rozmawiałem — co z nią ostatecznie będzie? Zdaje się, że nie nadaje się do tej instytucji, nawet jako laborantka czy wolontariuszka.

Wpłaciłem 20 złotych na konto. Załączyłem też plan budowy, który musi być złożony, aby uzyskać licencję na szpital — było to jeszcze przed terminem sądowym.

Wygląda na to, że mogą być trudności. Plan kosztów wynosi około 60 złotych i nie zamierzam go zmniejszać tylko po to, by był bardziej atrakcyjny, zwłaszcza że chcieli, abym pokrył koszty z własnej kieszeni.

Twoje obawy o konsekwencje naszej przyszłości są zupełnie niepotrzebne. Nie widzę nic w Twoim zachowaniu, co mogłoby zakłócić nasz spokój. Bądź spokojna i naturalna — jestem do Ciebie bardzo przywiązany i wierzę, że razem będziemy szczęśliwi.

Nie rozumiem, dlaczego pewne sprawy wciąż się nie rozwiązują. Nie mogę działać w Twoim interesie, jeśli sytuacja jest tak niejasna. Nie ma żadnych wiadomości z Grodzowa. Otrzymałem kartkę od profesora z Łodzi, choć do niego nie pisałem. Nie rozumiem też, co się stało z Weimannem.

Jutro mam spotkanie z pewną bogatą właścicielką willi oraz z Angielką związaną podobno z profesorem w Royal Veterinary College w Acton. On jest teraz poważnie chory. Ona dopiero zaczyna wyrabiać sobie opinię o nas i zastanawia się, czy możliwe jest przeniesienie mnie i Ciebie razem.

Dearest Madziunia, I’ve rather neglected you with my letters these past few days, though it happened through no fault of my own. Let me tell you how I’ve spent the last few days. I returned from Brighton on Monday morning; I was at the school until lunchtime, and then at the bank. On the following days, I went back—apparently, there are special directives in place here now; currently, the bank isn't even accepting deposits. Eventually, they did accept 30 pounds from me—money I was actually able to spend. Afterward, I went to the railway office, where I was neither understood nor satisfied; they told me I would have to come back again.

I became a guest of the S.O.S. organization, staying with an English family who have been very kind to me, which meant I was able to head straight out into the city. I traveled to Hyde Park for the concerts, and I also visited a restaurant where everyone picks up a tray, plates, and food from the shelves, and then heads out into the garden. Just for fun, here is my menu: a roll (1d), butter (1d), lettuce (4d), a small cheese (2d), and a glass of milk (2d)—totaling 10d (50 centimes).

Afterward, I spent two hours in Hyde Park listening to the speeches—sometimes they were incredibly interesting, delivered by intelligent speakers using apt phrasing and well-formulated arguments. It is one of the few things that remain of the old English way of life. Around 10 o'clock, I went to Lyons for some coffee and a bite to eat; there, I ran into Mr. Aron and his sister—who are staying at the same place as me—and had a chat with them.

By the evening, it was already too late to write a letter. In the afternoon, I had gone back to the bank, then to the Belgian consulate, and at six o'clock, I visited some acquaintances of Schiff’s; I didn't get back home until around seven-thirty. After dinner, I intended to sit down and write to you, but once again I was dragged out on the town. There is a certain quartermaster here—a lieutenant—who is helping me out; he knows the ropes and helped me secure a car. I was recognized a few times, so I couldn't very well decline. I didn't get back until midnight, and only now am I able to "talk" with you in peace.

As for my "studies," unfortunately, nothing has moved forward yet. I still haven't received a response from the firm I have my heart set on. They tell me that the company director hasn't returned yet from his trip to America, but this uncertainty is making me anxious. Tomorrow I have to go to Cardiff; after that, there is the matter of the Belgian visa—something I wrote to Mr. Heimann about, as he is due to arrive here this week.

I find myself in a very strange situation; I honestly don't know what to do next. I’m even considering placing an advertisement in the newspapers, though I’m not sure if that would be of any help. After the disappointments I’ve had with the Polish consulate, I fear that I might not only be forced to return to my home country, but that an entry might even appear in my passport stating that I have forfeited my Polish citizenship.

I visited the Polish Vice-Consul today. He firmly emphasized that absolutely no guarantees could be given. The Belgian consulate warned me that if my documents prove insufficient, the matter will be referred to Brussels.

As for extending my stay: initially, I intended to consult a lawyer—armed with a letter from the company confirming the possibility of employment—in order to submit an application to the Home Office for an extension of my visa-free stay. Since I hold a Polish passport and a work certificate, I am not, formally speaking, a refugee. However, Mr. Schebel believes that the matter can be resolved differently and that he will personally handle the application. I do not know, though, how the Home Office will react, given that I arrived with the intention of returning to my home country, yet I am now availing myself of the committee's assistance.

Consequently, I am feeling very anxious. If my stay is not extended, I will not be granted an English visa in the future. And yet—looking toward the future—conditions here are far better than anywhere else in Western Europe.

Admittedly, there is a certain stagnation here, but unemployment is on the decline; the economic outlook is particularly strong in the chemical industry, and chemists' earnings are high. You can understand, then, that I am not in the best of spirits, even though the past few days have been quite eventful.

My two days in Hove were very pleasant. Aron and I went on driving excursions, admiring the beautiful landscapes, the sea, and historic sites. In the evenings, we visited Windsor and other places, viewing Tudor-style interiors—all preserved with remarkable fidelity. Bathed in the glow of floodlights, the Thames looked magnificent, and life continued well into the night.

However, only the very wealthy can truly enjoy these pleasures; everything here is extremely expensive. The disparities between the upper classes and the rest of society are enormous.

Despite these diversions, I am often overcome by anxiety. Physically, I feel fine—I sleep well—but the question of "what comes next?" gives me no peace. I try to believe that things will work out somehow. I also see quite clearly that I ought to stay here.

I am writing this now in response to your recent letters, and I will reply to you in detail.

Original transcription:

Kochana Madziuniu, ja Ci trochę zaniedbałem z listami w ostatnich dniach, stało się bez mojej winy. Opowiem Ci, jak spędziłem ostatnie dni. Wróciłem z Brighton w poniedziałek rano, byłem do obiadu w szkole, potem w banku. W dni następne byłem – są tu podobno specjalne polecenia, obecnie bank nawet pieniędzy nie przyjmuje. Aż przyjęli mi 30 funtów, które mogłem wydać. Potem byłem w kancelarii kolejowej, gdzie mnie nie zrozumiano i nie zadowolono, kazali mi jeszcze wracać.

Zrobiłem się gościem S.O.S., zatrzymałem się u Anglików, którzy są dla mnie bardzo życzliwi, więc mogłem od razu wyjść w miasto. Jeździłem do Hyde Parku na koncerty, chodziłem też do restauracji, gdzie każdy bierze sobie tacę, talerze i jedzenie z półek, a potem wychodzi do ogrodu. Dla ciekawości podaję Ci moje menu: bułka 1d, masło 1d, sałata 4d, serek 2d, szklanka mleka 2d, razem 10d (50 centymów).

Potem przez dwie godziny chodziłem do Hyde Parku na mowy – czasem niebywale ciekawe, inteligentni mówcy, trafne wyrażenia i dobrze formułowane wnioski. Jest to jedna z niewielu rzeczy, które pozostały z dawnego angielskiego życia. Około 10-tej poszedłem do Lyon’s na kawę i coś do jedzenia, spotkałem tam p. Arona z siostrą, którzy ze mną mieszkają, porozmawiałem z nimi.

Wieczorem było już za późno na list. Po południu byłem jeszcze w banku, potem w belgijskim konsulacie, o szóstej u znajomych Schiffa, dopiero około siódmej trzydzieści wróciłem do domu. Po kolacji chciałem się zabrać do pisania do Ciebie, ale znów zostałem wyciągnięty na miasto. Jest tu pewien kwatermistrz, porucznik, który mi pomaga i zna się na tych sprawach, pomógł zdobyć samochód. Zostałem kilka razy rozpoznany, więc nie mogłem odmówić. Wróciłem dopiero o północy i dopiero teraz mogę z Tobą spokojnie „porozmawiać”.

Co do moich „studiów”, niestety nic jeszcze się nie ruszyło. Od firmy, na której mi bardzo zależy, nie mam dotąd odpowiedzi. Tłumaczą mi, że dyrektor tej firmy nie wrócił jeszcze z podróży do Ameryki, ale ta niepewność mnie niepokoi. Jutro muszę jechać do Cardiffu, potem sprawa belgijskiej wizy, o czym pisałem do p. Heimanna, który ma tu przyjechać w tym tygodniu.

Jestem w bardzo dziwnej sytuacji, nie wiem właściwie, co dalej robić. Zastanawiam się nawet nad ogłoszeniem w gazetach, choć nie wiem, czy to coś pomoże. Po rozczarowaniach z polskim konsulatem obawiam się, że mogę nie tylko być zmuszony wrócić do kraju, ale że w paszporcie może się pojawić zapis, iż utraciłem polskie obywatelstwo.

Byłem dziś u polskiego wicekonsula. Stanowczo zaznaczył, że żadnej gwarancji dać nie można. Belgijski konsulat uprzedził mnie, że jeśli dokumenty nie będą wystarczające, sprawa będzie kierowana do Brukseli.

Co do przedłużenia pobytu: początkowo chciałem iść do adwokata z listem firmy, która potwierdziłaby możliwość zatrudnienia, aby złożyć podanie w Home Office o przedłużenie pobytu bezwizowego. Mając polski paszport i zaświadczenie o pracy, nie jestem formalnie uchodźcą. Jednak p. Schebel uważa, że sprawę można załatwić inaczej i że on zajmie się wnioskiem. Nie wiem jednak, jak Home Office zareaguje, skoro przyjechałem z zamiarem powrotu do kraju, a teraz korzystam z pomocy komitetu.

Jestem przez to bardzo niespokojny. Jeśli pobyt nie zostanie przedłużony, nie dostanę w przyszłości wizy angielskiej. A przecież patrząc na przyszłość, warunki tutaj są znacznie lepsze niż gdziekolwiek w zachodniej Europie.

Jest tu wprawdzie pewna stagnacja, ale bezrobocie maleje, szczególnie w przemyśle chemicznym koniunktura jest dobra, a zarobki chemików wysokie. Rozumiesz więc, że nie jestem w najlepszym nastroju, choć ostatnie dni były pełne wrażeń.

Dwa dni w Hove były bardzo przyjemne. Jeździliśmy z Aronem na wycieczki samochodowe, oglądaliśmy piękne krajobrazy, morze, stare zabytki. Wieczorami byliśmy w Windsorze i innych miejscach, oglądaliśmy wnętrza w stylu Tudor, wszystko bardzo wiernie zachowane. W świetle reflektorów Tamiza wyglądała wspaniale, życie trwało do późnej nocy.

Ale korzystać z tego mogą tylko ludzie bardzo bogaci, wszystko jest tu bardzo drogie. Różnice między wyższymi warstwami a resztą społeczeństwa są ogromne.

Mimo tych przyjemności często ogarnia mnie niepokój. Fizycznie czuję się dobrze, śpię dobrze, ale pytanie „co dalej” nie daje mi spokoju. Staram się wierzyć, że coś się ułoży. Widzę też wyraźnie, że powinienem tu zostać.

Teraz piszę w odpowiedzi na Twoje ostatnie listy i odpowiem Ci szczegółowo.

My dearest Madzia,

Today I am traveling to Manchester and Liverpool. I will return from this business trip tomorrow, but I am determined to make use of my ticket. In Manchester, I have a letter of introduction to a certain firm that might be able to point me in the right direction. In Liverpool, I am also supposed to report to a chemical factory. So you see that I really am trying to find something over there—though I assure you, it is a matter of pure coincidence.

It is not, therefore, the case that Alex recently received an inquiry from this firm—certainly not five weeks ago—but rather that, since he was already committed elsewhere, he recommended me; in response, they asked me to pay them a visit should I happen to be in Liverpool. I have been putting this off for five weeks, and I feel rather ashamed that it hasn't been settled yet. However, I very much doubt that anything will actually come of it.

A letter arrived from Mr. B. stating that he is currently heading off on holiday to France and will not return until the beginning of August, so I have no reason to rush.

Tenenbaum arrived here yesterday. He met with O. and shared various things with me. He seems quite pleased that I haven't left yet, as his wife had assumed he would be leaving soon, given how frequently he visits London. He himself isn't quite sure what to do next; he intends to return to his current position—which, incidentally, is said to be coming to an end this autumn—even though he possesses full work rights and could even—with the proper documentation—become a British citizen; yet, despite all this, he remains undecided. He also mentioned that Cardiff is a backwater and that he has very few contacts there.

What an ungrateful world this is: yesterday I went to see Lewald to ask him for a letter of introduction to a friend of his—an émigré living in Manchester who owns a chemical factory there. He told me I could mention that I had visited him, but he could not give me a recommendation, as he did not know me well enough. And yet he knows Jesenin; he knows that I worked there for nineteen years, and he has heard of me. I had expected more, but to no avail. This seems to be the rule rather than the exception.

I am gathering and organizing the bills we need to discuss. I won't have everything ready until Saturday. By then, I should have received two more letters from you. I imagine you must be bored right now, spending time with Janka.

The director of the firm in which I had placed my highest hopes is currently in America and will not return until next week. Jaffe tells me not to get discouraged, as the situation right now is utterly hopeless—one can only keep trying. I am still hoping that something will come of the matter involving Schenwel. The gentleman from the laboratory promised that something might materialize in about ten days—we shall see what comes of it.

You surely understand that I have little desire to write about trivialities, nor to present matters in a more serious light, given that everything hinges on how far advanced these various initiatives actually are. It is much like the business regarding the house, Wolf, and Oppenheimer. I haven't forgotten—I have his letter to the bank right here with me. It was rather non-committal; it merely stated that, under certain conditions, they might consider participating in the investment. In any case, they have no need for such an intermediary organization, as every bank here handles such matters directly—provided, of course, that the business in question is not located in one of the so-called "special areas" (*Notstandsgebiet*). The word is that, for the time being, a sum of several thousand pounds is required. I will approach them once I have something concrete in view.

You are right to remind me about the transfer—I am entirely in agreement with you on that point. The book, in its current form, will not be published, as there simply won't be any demand for it. In our industry, only those plants geared toward export will survive, along with the cosmetics sector—which is always in demand, albeit very expensive.

I almost forgot about personal matters. Just drop me a line and let me know roughly how much of your savings you expect to have left by August 1st—how much will we still have between us? I should soon be able to tell you where we might look for funding.

Now comes the harder part—the part in which, for some reason I can’t quite fathom, I have so little confidence. And yet, I find comfort in the thought that, perhaps before long, we will be together. My only fear is that it won’t be in Łódź, but rather in Warsaw—perhaps because back then, I had more contact with you and felt more deeply connected. Now that I see you again and we talk, it all comes flooding back, just like summer. I picture that beautiful summer in the woods—or even just in our single room—and I imagine that things could be good. You spent the last few weeks in Mierzyniec, and you didn’t shatter the ideal I had built of you in my mind; I still carry your image with me. I know that I will grow accustomed to this newfound closeness, and that we will be together—perhaps even in the company of others. But right now, with all the exams you have coming up...

Tell me: is it merely a lack of tact on my part, or is it sometimes—when we are in company—simply your individuality asserting itself, so distinct from my own? You view my way of dealing with people as clumsy, yet you make no concessions to adapt to me in social settings. Why, then, should *you* be the one to adapt, rather than me?

Yesterday, Amonowy was with us, just as usual. At times, he irritates me greatly with his insincerity and lack of understanding—though, deep down, he is a decent and good man. Elsa can be very nice if she likes someone—she is logical, honest, and realistic, yet also cheerful and witty, though at times almost cold in her self-centeredness. Despite this, she makes for a wonderful friend.

Apparently, there is supposed to be a party today—I heard it from Konińska—but, honestly, the idea puts me off. That Swiss man from Gdańsk is seriously ill; he underwent lung surgery.

Does Janka still wear those red glasses, and how does she look in them?

Original transcription

Kochana moja Madzia,

dziś jadę do Manchesteru i Liverpoolu. Jutro wrócę z tej podróży służbowej, ale chcę koniecznie wykorzystać mój bilet. W Manchesterze mam polecenie do jednej firmy, która może mnie pokieruje dalej. W Liverpoolu mam się także zgłosić do jednej fabryki chemicznej. Widzisz więc, że naprawdę staram się coś tam znaleźć, ale zapewniam Cię, że to czysty przypadek.

Nie jest więc tak, że Alex dostał swego czasu zapytanie od tej firmy — nie pięć tygodni temu — a ponieważ był już zaangażowany, polecił mnie, na co oni prosili, abym ich odwiedził, o ile będę w Liverpoolu. Zwlekałem z tym pięć tygodni i wstydzę się, że nie jest to załatwione. Ale bardzo wątpię, żeby coś z tego w ogóle było.

Od pana B. był list, że jedzie teraz na wakacje do Francji i wróci dopiero na początku sierpnia, więc nie mam powodu się spieszyć.

Wczoraj przyjechał tu Tenenbaum. Zobaczył się z O. i mówił mi różne rzeczy. Ma dużo satysfakcji z tego, że ja jeszcze nie wyjechałem, bo jego żona myślała, że on już wyjedzie, skoro tak często bywa w Londynie. On sam nie bardzo wie, co teraz robić, ale chce iść na swoją posadę, która podobno kończy się jesienią, chociaż ma zupełne prawa pracy i mógłby nawet — z odpowiednimi papierami — zostać Anglikiem, a mimo to się nie decyduje. Wspomniał też, że Cardiff to dziura i że ma stamtąd mało kontaktów.

Jaki ten świat jest niewdzięczny: byłem wczoraj u Lewalda, żeby dał mi polecenie do swojego przyjaciela, emigranta z Manchesteru, który ma tam fabrykę chemiczną. Powiedział mi, że mogę się powołać na to, że u niego byłem, ale polecenia dać mi nie może, bo mnie za mało zna. A przecież zna Jesenina, wie, że pracowałem tam przez 19 lat i słyszał o mnie. Spodziewałem się więcej, ale bez skutku. To raczej reguła niż wyjątek.

Rachunki, o których musimy z Tobą porozmawiać, zbieram i porządkuję. Dopiero w sobotę będę miał wszystko. Do tego czasu dostanę jeszcze dwa listy od Ciebie. Przypuszczam, że teraz nudzisz się z Janką.

Dyrektor tej firmy, w której pokładałem największe nadzieje, jest w Ameryce i wróci dopiero w przyszłym tygodniu. Jaffe mówi, żebym się nie zrażał, bo teraz panuje zupełna beznadziejność — można tylko próbować. Liczę jeszcze, że coś wyniknie ze sprawy z Schenwelem. Pan z laboratorium obiecał, że może za dziesięć dni — zobaczymy, co z tego będzie.

Rozumiesz chyba, że nie chce mi się pisać o drobiazgach ani przedstawiać spraw poważniej, skoro wszystko zależy od tego, jak dalece są zaawansowane. To podobne do sprawy domu, Wolfa i Oppenheimera. Nie zapomniałem — mam przy sobie jego list do banku. Był on raczej negatywny: zawierał tylko tyle, że w pewnych warunkach mogliby rozważyć udział w inwestycji. Zresztą taka organizacja nie jest im potrzebna, bo tutaj robi to każdy bank, o ile zakład nie leży w tzw. special areas (Notstandsgebiet). Mówi się, że potrzeba na razie około kilku tysięcy funtów. Zwrócę się do nich, gdy będę miał coś konkretnego na widoku.

Masz rację, przypominając mi o transferze — zgadzam się z Tobą. Książka w obecnym kształcie nie wyjdzie, bo nie będzie popytu. W naszej branży pracować będą tylko zakłady nastawione na eksport, a także kosmetyka, która zawsze jest potrzebna — choć bardzo droga.

Zapomniałem o sprawach osobistych. Napisz mi tylko, ile prawdopodobnie zostanie Ci z oszczędności na 1 sierpnia — ile będziemy jeszcze mieli? Ja wkrótce będę mógł powiedzieć, gdzie można szukać finansowania.

Teraz przychodzi ta trudniejsza część, do której mam — nie wiem dlaczego — tak mało zaufania. A jednak pociesza mnie myśl, że może w niedługim czasie będziemy razem. Boję się tylko, że nie w Łodzi, lecz w Warszawie — może dlatego, że wtedy miałem z Tobą więcej kontaktu i byłem bardziej związany. Teraz, kiedy znów Cię widzę i rozmawiamy, wszystko wraca jak lato. Wyobrażam sobie to piękne lato w lesie, nawet w naszym jednym pokoju — i że może być dobrze. W ostatnich tygodniach byłaś w Mierzyńcu i nie zburzyłaś ideału, jaki sobie o Tobie stworzyłem — nadal noszę Cię w pamięci. Wiem, że przyzwyczaję się do tej nowej bliskości i że będziemy razem, może też z innymi ludźmi. Ale teraz, kiedy masz tyle egzaminów…

Powiedz mi, czy to tylko moja nietaktowność, czy też czasem — w towarzystwie — to Twoja indywidualność, tak odmienna od mojej. Uważasz moje podejście do ludzi za nieporadne, ale nie robisz ustępstw, by dostosować się do mnie pod względem towarzyskim. Dlaczego więc to Ty masz się dostosowywać, a nie ja?

Wczoraj był z nami jak zwykle Amonowy. Czasem bardzo mnie irytuje swoją nieszczerością i brakiem zrozumienia, choć w gruncie rzeczy jest przyzwoitym i dobrym człowiekiem. Elsa potrafi być bardzo miła, jeśli kogoś lubi — jest logiczna, szczera, realistyczna, a przy tym wesoła i dowcipna, choć czasem aż chłodna w swoim egoizmie. Mimo to jest świetną osobą do przyjaźni.

Podobno dziś ma być przyjęcie — wiem to od Konińskiej — ale szczerze mnie to odstrasza. Ten Szwajcar z Gdańska jest ciężko chory, miał operację płuc.

Czy Janka nosi te czerwone okulary i jak się jej w nich podoba? Jak oceniasz jej stosunek do Wilhelma? Czy on w ogóle może zostać? Czy Janka ma inne znajomości z mężczyznami?

Jak spędzasz czas? Jeździsz dużo w teren? Jak wyglądasz, jak się czujesz, jak sypiasz? Chodzisz sama do kina?

Nie martw się — nie pisz za mało.

Chciałbym Cię tylko pocałować.

Twój
Ralf

My dearest Madzia,

I received your card only yesterday. The brevity of this note does not surprise me—evidently, you were in a very heavy state of mind... I understand this perfectly—it is so typical of you—but one cannot helplessly return to one's suffering, time and again.

My current activities focus mainly on:

(1) the residency for my research work; (2) the Belgian project (I spent two days in London and will return at the end of the week);

(3) securing chemicals for the factory—which won't start operations for another week—as well as conducting trials in the laundries;

(4) shipping goods out of Liverpool;

(5) the situation at that factory, whose director was due to return from the USA;

(6) the rights regarding Dr. Jaffé, who was attempting to make some headway with that plan.

And other matters currently in progress. I feel a certain unease regarding this Belgian arrangement—not because I fear I won't receive what was promised, but rather because I worry that someone might place fundamental restrictions on me, particularly regarding an extension of my stay.

For, unfortunately, the letter from America states quite explicitly that the residency cannot be extended beyond three months. At Jadwiga’s request, I am very keen to extend this stay—and for a considerable period at that. But my dearest, I beg you: do not lose faith—not even for a moment—that everything will eventually work out.

...and soon, things will be good for us again. If this particular venture were to come to fruition, it would be a pleasant outcome, as it would require only a modest amount of capital. In truth, I haven't pushed this undertaking too aggressively, partly because I haven't yet secured an allocation of raw materials, and partly because I still have limited experience regarding the potential for growth in this specific field. At best, I could start a small business of my own—in which case, it would simply be a matter of making a few decisions…

What, exactly, has changed so drastically with Janka since her last visit? After all, throughout these past months, I’ve tried to resolve everything with her in a sensible manner—yet now, I get a completely different impression. Has she gone through some major emotional upheaval in the meantime—perhaps something involving Mr. W.? Why is she treating us this way now? She considers me an amateur—and on that point, we don’t disagree—but perhaps she doesn’t realize just how much validity there is to my way of thinking. Given her fundamental outlook on life, she ought to be able to find her own sense of balance—provided, of course, that her temperament allows for it. If, however, she goes away for that two-month therapeutic retreat—well, I just don’t know…

I don’t see any way for this situation to resolve itself. What is she supposed to do with herself during those three months?

I am quite dissatisfied with my shopping plans for Gdynia, though, in truth, I’m not even sure what I ought to be buying there. It’s a pity she didn’t discuss with Janka how best to handle this matter—particularly the possibility of utilizing a courier for business purposes. Nor did she tell me exactly how much money is still left there.

I would plan to devote the remainder of my time to you. (Perhaps Alex is back to being completely himself again this time around.)

I received a letter from the Hessmanns today; they won’t be arriving here for another week or two, as they are still waiting for their visas—a process that, once again, appears to be taking longer than expected. They are worried because, according to the latest reports, one now has to wait another year or two for a visa to America (since July, Austrians have been given priority).

I can certainly see what the chances of emigrating to the USA look like, given that people as well-prepared as the Hessmanns cannot even count on making it there…

Nor does it appear that anyone else has any intention of moving here. Perhaps fate will bring us together again someday. You know, of course, that I haven’t heard anything from you in quite a long time. My dearest, I know nothing of how you are spending your time or whom you are seeing. How are you feeling? How do you look? Have you settled into your new home?

For the past month, the weather here has been just like April—alternating between sunshine and rain; it’s rather cool, and in Hove, it’s actually cold. I stayed there because of a cold, as I had nothing urgent to attend to in London ⟨insertion: “nothing urgent” added above the line⟩. I’ve only just returned, and I’m feeling a bit better now. People are urging me to go back to London and wait for my visa there, but for the time being, that’s out of the question—I have matters to attend to here.

I have no shortage of time, though I see very little of my friends.

There is a lot being written about Palestine in a catastrophic tone (though that is likely an exaggeration)—claiming that the standard of living is deteriorating and that, in the event of a war, there could be famine there. Your work at the factory there is due to end in a month. I would very much like for you to make it to England.

What’s new with Julek? And Rózia? Do you have any news of Lili? Please take a photograph and send it to me. Due to the local climate, I’ve come down with laryngitis…

⟨margin note: “…and at the same time, noting the change—how things were then versus now…”⟩

Original transcription

Moja kochana Madzia,

Tylko karta od wczoraj jest w posiadaniu matki. Ta krótkość tej karty nie jest mi podziwna — widocznie miałaś bardzo ciężki stan duszy… wszystko moje, doskonale to rozumiem, ale nie można bezsilnie tak znów i znów wracać do cierpienia.

Nasze obecne zajęcia to głównie:

1. jazda konna i wycieczki,

2. pobyt na belgijskiej wsi (byłem dwa dni w Londynie — wrócę pod koniec tygodnia),

3. sprawy chemikaliów dla fabryki, które ruszą dopiero za tydzień, oraz próby w pralniach,

4. odpoczynek z Ewersem,

5. znajomości w tej fabryce, której dyrektor miał wrócić z USA,

6. sprawa dra Jaffé, który próbował coś z tym planem zrobić.

I inne rzeczy w toku. Z tej belgijskiej wsi mam pewien niepokój — nie dlatego, żebym się obawiał, że czegoś nie otrzymam, ale boję się, żeby mnie ktoś zasadniczo nie ograniczył, jeśli chodzi o przedłużenie itd.

Bo w liście z Ameryki jest wyraźnie powiedziane, niestety, że pobyt nie może być przedłużony ponad trzy miesiące. Na prośbę Jadwigi zależy mi bardzo na przedłużeniu tego pobytu — i to na dłużej. Ale moja droga, proszę Cię, nie trać ani na chwilę wiary, że wszystko się jeszcze ułoży.

…i wkrótce będzie nam dobrze. Gdyby coś z tego wyszło, byłoby to przyjemne, bo do tej sprawy potrzebny byłby tylko niewielki kapitał. W gruncie rzeczy nie forsowałem tego przedsięwzięcia, bo nie miałem przydziału surowców, a zresztą mam jeszcze niewielkie doświadczenie co do możliwości rozwoju w tej dziedzinie. W najlepszym razie mógłbym stworzyć mały własny interes — wtedy byłaby to kwestia kilku decyzji…

Co się właściwie tak bardzo zmieniło z Janką od czasu ostatniego pobytu? Przecież przez te wszystkie miesiące starałem się wszystko z nią rozsądnie rozwiązywać — a teraz mam zupełnie inne wrażenie. Czy ona w tym czasie miała jakieś większe przeżycie, może związane z panem W.? Dlaczego teraz tak się do nas odnosi? Ona uważa mnie za dyletanta — o to się nie spieramy — ale może nie przypuszcza, ile racji jest w moim sposobie myślenia. Przy takim zasadniczym stosunku do życia powinna sama dojść do równowagi — o ile pozwoli na to jej charakter. Jeżeli jednak pojedzie na tę dwumiesięczną kurację — nie wiem…

Nie widzę, żeby to mogło się jakoś rozwiązać. Co ona ma zrobić ze sobą przez te trzy miesiące?

Jestem bardzo niezadowolony z moich planów zakupów w Gdyni, ale w gruncie rzeczy nie wiem, co tam kupować. Szkoda, że nie omówiła z Janką sposobu rozwiązania tej sprawy — zwłaszcza możliwości wykorzystania kuriera w interesie. Nie podała mi też dokładnie, ile pieniędzy tam jeszcze zostało.

Planowałbym dla Ciebie resztę czasu. (Może Alex tym razem jest już znowu zupełnie w porządku).

Od Hessmannów dostałem dziś list — będą tu dopiero za tydzień lub dwa, czekają na wizę, bo to znowu ma potrwać dłużej. Są zmartwieni, bo według ostatnich informacji na wizę do Ameryki trzeba czekać jeszcze rok lub dwa (od lipca Austriacy mają pierwszeństwo).

Rozumiem, jak wyglądają te szanse na wyjazd do USA, skoro ludzie tak przygotowani jak Hessmannowie nie mogą na to liczyć…

Nie widać też, żeby ktoś miał zamiar tu się przenieść. Może los kiedyś nas jeszcze razem sprowadzi. Wiesz, że od Ciebie już dawno nic nie słyszałem.

Kochana, nic nie wiem o tym, jak spędzasz czas, z kim się spotykasz. Jak się czujesz, jak wyglądasz, czy przyzwyczaiłaś się do mieszkania?

Tu od miesiąca pogoda jak w kwietniu — na zmianę słońce i deszcz, raczej chłodno, w Hove nawet zimno. Zostałem tam przez przeziębienie, bo nie miałem nic pilnego w Londynie ⟨wstawka: „nic pilnego” dopisane nad linią⟩. Wróciłem dopiero teraz, trochę lepiej się czuję. Namawiają mnie, żebym znów pojechał do Londynu i tam czekał na wizę, ale na razie nie ma o tym mowy — mam tu sprawy do załatwienia.

Nie brak mi czasu, choć bardzo mało spotykam się ze znajomymi.

Piszą dużo o Palestynie w tonie katastroficznym (choć to pewnie przesada), że poziom życia się pogarsza i że w razie wojny może być tam głód. Twoja praca w fabryce ma się tam skończyć za miesiąc. Bardzo chciałbym, żebyś dostała się do Anglii.

Co słychać u Julka? U Rózi? Czy masz jakieś wieści o Lelku? Zrób zdjęcie i przyślij mi. Z powodu tutejszego klimatu mam zapalenie krtani…

⟨margines: „… i zarazem, że jest zmiana — kiedyś a teraz …”⟩

My Dearest Madzia,

I have finally lived to see my return, but the welcome awaiting me here is not quite the same as it was with you—you surely understand that. What is there to say? I find nothing here to be cheerful about. Day follows day, bringing nothing with it. No conversation with anyone. I phoned Aleksander yesterday; he told me that I must, of course, report for registration, and that there is no point in counting on a stroke of luck. There is no news from Liverpool.

I would like to go away on leave before this difficult time truly begins. I am by no means losing heart, but this solitude is not easy to bear. I also do not know how best to proceed regarding you right now. I believe your stay is due to end in three weeks? It would be wise—just in case—to obtain permission for a longer period, so that you could remain in England should any complications arise.

Regarding a further exit visa, it might be possible to obtain a visa for England. And I would need to be with you, at least for a while. At present, however, I do not know how my own fate will unfold. My application to the Home Office is still pending, so for now, it is merely a matter of extending my stay—there is still a long road ahead before I can be certain of anything.

You came for a month and will return, but whether *I* will be able to stay here depends on my permit. It is easier to obtain a visa for England than it is here, and if you are ever to return, it would be best if we were together.

I envision the solution as follows: let us plan things out for the next two months and secure a passport and a visa for England. First—I would travel to Scotland, and you would come there to join me. Secondly—I would apply in Belgium for an extension of my stay and a new visa; after 4–6 weeks, I would return here and continue applying for a permit. Thirdly—we would remain together in Belgium until the permit was obtained.

As long as I don't have a permit, I cannot give up on Belgium. It has the advantage of being cheaper—we could live there for about 50 pounds a month (which is exactly what I spend here on my own, just more frugally)—and, furthermore, I have family and acquaintances there.

As for work: if the plan involving Liverpool were to succeed, everything would be much simpler. Apparently, they do not refuse work permits, provided the company here makes the necessary effort. I have already submitted my papers to the consul; however, leaving would be possible only on the condition that I work for Springer.

Alexander spent the entire day in London today—I went to meet up with him. We visited museums, churches, and old houses. We also went to the theater—though a very cheap one—sitting in the highest gallery, where one could neither see nor hear almost anything. My first encounter with English theater left absolutely no impression on me.

Afterward, we went to their place for dinner. That was the most enjoyable part of the day. You ask whether I stayed with Alex—I felt at ease in their home, and they tolerated my presence, yet they remained just as they always were. Alex is an egoist; he lives a comfortable life with his wife and child, requiring neither effort nor sympathy.

We have grown closer only to the extent that he now tells me more about his problems. But there is no genuine warmth between us. I must learn to navigate this new social circle.

I do not like life in England, and I will not get used to it anytime soon. Without a home of one's own, it is unbearable. I haven't studied English for a week. I’m not going out—due to the uncertainty and the need to save money. I lack the courage to either make a move or look for work. I have made some progress, but everything is on a very small scale. I have neither a workshop nor the means, but I don't want to give up.

I want you to persevere and believe that this will come to an end—and that I will return only to you.

Rafal

Original text:

Kochana moja Madzia,

Doczekałem wreszcie powrotu, ale jest to dla mnie już przygotowane nie tak jak z Tobą — rozumiesz to zapewne. Co tu mówić, nic nie jest mi wesoło. Dzień przychodzi za dniem i nic nie przynosi. Żadnej rozmowy z nikim. Telefonowałem wczoraj do Aleksandra; mówił mi, że muszę oczywiście zgłosić się na meldunek i że nie ma co liczyć na szczęście. Z Liverpoolu nie ma wiadomości.

Chciałbym jeszcze przedtem wyjechać na urlop, zanim ten trudny czas naprawdę się zacznie. Nie tracę bynajmniej otuchy, ale ta samotność nie jest łatwa do zniesienia. Nie wiem też, jak teraz postąpić wobec Ciebie. Myślę, że Twój pobyt musi się skończyć za trzy tygodnie? Dobrze byłoby, na wszelki wypadek, uzyskać pozwolenie na dłuższy okres, abyś w razie komplikacji mogła pozostać w Anglii.

W sprawie dalszej wizy wyjazdowej można by uzyskać wizę do Anglii. A ja musiałbym choć przez pewien czas być razem z Tobą. Obecnie jednak nie wiem, jak potoczy się mój los. Podanie do Home Office jest w toku, więc na razie chodzi tylko o przedłużenie pobytu — długa jeszcze droga do pewności.

Przyszła na miesiąc i wróci, ale czy ja będę mógł tu zostać, zależy od permitu. Do Anglii wizę dostać łatwiej niż tutaj, a jeśli kiedyś będziesz wracać, najlepiej byłoby, abyśmy byli razem.

Rozwiązanie widzę tak: rozłożyć sprawę na najbliższe dwa miesiące i zdobyć paszport oraz wizę do Anglii.
Po pierwsze — wyjechałbym do Szkocji, a Ty przyjechałabyś tam do mnie.
Po drugie — starałbym się w Belgii o przedłużenie pobytu i nową wizę, po 4–6 tygodniach wróciłbym tutaj i dalej starał się o permit.
Po trzecie — pozostalibyśmy razem w Belgii aż do uzyskania permitu.

Dopóki nie mam permitu, nie mogę zrezygnować z Belgii. Ma ona tę zaletę, że jest taniej — moglibyśmy tam żyć za około 50 funtów miesięcznie, czyli tyle, ile ja tu wydaję sam, tylko oszczędniej — a poza tym mam tam rodzinę i znajomych.

Jeśli chodzi o pracę: gdyby udał się plan z Liverpoolem, wszystko byłoby prostsze. Podobno pracy nie odmawiają, jeśli firma tutaj się o to postara. Złożyłem już papiery u konsula; wyjazd możliwy byłby jednak tylko pod warunkiem pracy dla Springera.

Alexander był dziś cały dzień w Londynie — poszedłem się z nim zobaczyć. Odwiedziliśmy muzea i kościoły, stare domy. Poszliśmy też do teatru, ale bardzo taniego — na najwyższej galerii, gdzie prawie nic nie było widać ani słychać. Mój pierwszy kontakt z angielskim teatrem nie zrobił na mnie żadnego wrażenia.

Potem byliśmy u nich na kolacji. To była najprzyjemniejsza część dnia. Pytasz, czy mieszkałem z Alexem — nie krępowałem się u nich, a oni mnie znosili, ale pozostali tacy jak dawniej. Alex jest egoistą, żyje wygodnie z żoną i dzieckiem, nie potrzebuje ani wysiłku, ani współczucia.

Zbliżyliśmy się o tyle, że mówi mi teraz więcej o swoich problemach. Ale prawdziwego ciepła między nami nie ma. Muszę się nauczyć żyć w tym nowym towarzystwie.

Życie w Anglii mi się nie podoba i nieprędko się do niego przyzwyczaję. Bez własnego domu jest ono nie do zniesienia.

Od tygodnia nie uczę się angielskiego. Nie wychodzę — z powodu niepewności i oszczędności. Nie mam odwagi ani ruszyć się, ani szukać pracy. Postępy zrobiłem, ale wszystko jest na bardzo małą skalę. Nie mam warsztatu ani środków, ale nie chcę się poddać.

Chcę, abyś wytrwała i wierzyła, że to się skończy — i że wrócę tylko do Ciebie.

Rafal

My dearest Madzia, I arrived back from Hove just today, and I was deeply troubled not to find a letter from you. Yet I still held onto hope—though it is hard to muster the strength. It felt as if a small window were opening for me; your recent letters gave me a lift. As for what I am doing—it is constantly interrupted or postponed, leaving me with no firm ground to stand on. Do not think that this does not affect me, or that my solitude does not weigh upon me. Fortunately, you have some occupation to keep you busy, and you are now living in a new place that makes managing your affairs somewhat easier.

And yet, I worry that this time—which is slipping away so fast—may once again let me down, and that the sense of anticipation and expectancy I feel will ultimately come to nothing. At times, I feel as though all my connections have been severed, and I simply do not know where to begin anew. It is not a cheerful state of affairs, but I wanted to give you some account of my condition so that you would not judge me too harshly.

Regarding the matter with Jeanne, I have the impression that the other party is also falling short. You wrote about an initial exchange rate of "90"; I thought you were right, and that one simply had to factor in a 10% conversion fee. Now, however, you say that the rate was 90 francs per 100 zlotys—which is an entirely different matter altogether. In that case, the loss amounts to 50% (since the official rate is 180 francs per 100 zlotys). Oh well—come what may, let it be.

I simply wish to ask, at the same time, that any funds be sent directly to Gibraltar. Initially, I thought it would be better to correspond with you, and for you to forward everything on to me. As for the sale of those 100 zlotys in Warsaw, I reached an agreement with him that he would eventually reimburse me for the calculated difference. However, I was unable to define it precisely; I am not sure whether those 100 zlotys ought not to be returned to Lubacz. It was an exceptional case. The 50 zlotys—which were the subject of discussion—are insufficient, a situation which, in my opinion, stems from imprecise instructions. The fact that 100 zlotys are worth more than 45 francs was, I assume, quite clear.

I bear Jeanne no ill will for paying too little; however, I must clarify our original instructions in light of the amount she now proposes to pay. Nor do I have the time to bombard her with letters, as everything is already running behind schedule.

As for your application to extend your stay, it seems to me that the following justification should suffice: your state of health; your current status and living conditions; and the fact that your sights are set on England, where you intend to settle permanently. You should state that, while you are due to return to England, your current health condition makes it more likely that you will require a further few months' stay in Switzerland; that you are financially secure; and that you are requesting a three-month extension of your residency permit.

However, this may be too much—perhaps the first point alone would suffice. Discuss this with Tomasz and let me know your thoughts, whereupon I will offer you my definitive advice. Are you submitting your passport along with the application? If you have a copy of your previous application on hand, please send me its contents.

I was delighted to receive a letter from Kesteners today. Tomasz writes that he has not written sooner because, due to an overwhelming workload, he is currently away from Cambridge; however, he intends to speak with one of his colleagues about my situation and will write to me once he has done so. Kester—as Kesteners notes—is not a man of "broad" scope, but rather a biologist, and has no involvement whatsoever in general affairs or "political" matters. He also mentions that his last meeting with Banach took place in 1908. I wrote back to him.

What you write about Jan moves me deeply. Your letter today has saddened me. The position in Geneva is excellent—at the very least, you wouldn't have to be together with him. But what, for God's sake, do you intend to do in Switzerland? I wonder if there isn't, after all, a possibility for you to come here—or to Stockholm. From a financial standpoint, this is obviously difficult, but does the emotional side of things count for nothing?

Life here would be expensive, at least initially: about two pounds a week (40 francs)—which is more than you have right now. Round-trip travel costs would amount to about 120 francs (possibly less if booked in advance). The initial period of work wouldn't be easy, either. Perhaps you should consider agreeing to a different arrangement.

If my situation does not become clearer in the near future, you would have to return to Poland within four to six weeks. But in that case, our meeting there might turn out to be completely pointless.

Original text:

Kochana moją Madzia. I dziś zaraz przyjechałem z Hove i byłem bardzo zmartwiony, nie znalazłszy od Ciebie listu. Ale nadzieję właśnie miałem, choć trudno powstać. Uchylało mi się jakby okienko, podniosło mnie w Twoich ostatnich listach. Co robię, wciąż czasem przerywane lub przesuwane, nie mając żadnego oparcia. Nie myśl, że mnie to nie wzrusza i że samotność mnie nie dotyka. Ty masz na szczęście zajęcie jakieś przy sobie, mieszkasz jednak w nowym, które lepiej teraz ułatwia Twoje sprawy.

A myślę przecież, że ten czas, co leci, znowu może zawieść i nie nadejdzie we mnie to oczekiwanie i napięcie czegoś. Czasami mam wrażenie, jakby wszystkie moje kontakty się urwały i nie wiem, za co się na nowo wziąć. Nie wesoło to, ale chcę Ci trochę mój stan zrelacjonować, żebyś mnie nie za ostro osądzała.

W tej sprawie z Jeanne mam wrażenie, że i druga strona zawodzi. Piszesz o początkowym kursie „90”, myślałem, że masz rację i że należało liczyć 10% na zamianę. Teraz mówisz, że to był kurs 90 franków za 100 zł, to jest już zupełnie inna rzecz — tu strata wynosi 50% (za 100 zł dostaje się oficjalnie 180 franków). No trudno, jak będzie, tak będzie.

Chcę tylko prosić zarazem, żeby pieniądze były wysyłane bezpośrednio do Gibraltaru. Początkowo sądziłem, że lepiej byłoby jednak pisać do Ciebie, a dopiero Ty byś dalej przekazywała. Co do sprzedaży tych 100 zł w Warszawie, zgodziłem się z nim, że w końcu zwróci mi obliczoną różnicę. Ale nie umiałem jej dokładnie określić, nie wiem, czy nie trzeba by było tych 100 zł zwrócić Lubaczowi. To był szczególny wypadek. Te 50 zł — o których była mowa — nie są zadowalające, co wynika, według mnie, z niedokładnej dyspozycji. Że 100 złotych jest więcej warte niż 45 franków, to chyba było jasne.

Nie mam do Jeanne pretensji, że płaci za mało, ale muszę się upewnić co do naszej dyspozycji w stosunku do tego, co ona chce płacić. Nie mam też czasu bombardować jej listami, bo wszystko jest już spóźnione.

Co do Twojego podania o przedłużenie pobytu, to zdaje mi się, że wystarczające uzasadnienie będzie następujące: Twój stan zdrowia, Twój obecny stosunek i warunki oraz to, że myśl Twoja jest skierowana ku Anglii, gdzie zamierzasz się osiedlić; że masz wrócić do Anglii, ale wobec stanu zdrowia przypuszczasz raczej kilka miesięcy pobytu w Szwajcarii; że jesteś materialnie zabezpieczona; i że prosisz o przedłużenie pobytu na trzy miesiące.

Ale może to wszystko za wiele — może wystarczy tylko punkt pierwszy. Zastanów się nad tym z Tomaszem i napisz mi swoje zdanie, a ja dam Ci radę zasadniczą. Czy razem z podaniem wysyłasz także paszport? Jeżeli masz w ręku odpis ostatniego podania, napisz mi jego treść.

Bardzo się cieszę, że dziś dostałem list od Kestenersa. Tomasz pisze, że dotąd nie pisał, bo z powodu nawału pracy nie ma go w Cambridge, ale zamierza porozmawiać o mnie z jednym ze swoich kolegów i wtedy do mnie napisze. Kester nie jest, jak pisze Kesteners, człowiekiem „szerokim”, lecz raczej biologiem i nie ma żadnego kontaktu z czymś ogólnym ani „politycznym”. Wspomina też, że jego ostatnie spotkanie z Banachem miało miejsce w 1908 roku. Odpisałem mu.

To, co piszesz o Janie, bardzo mnie porusza. Twój dzisiejszy list mnie zasmucił. Posada w Genewie jest doskonała — przynajmniej nie musiałabyś być z nim razem. Ale co Ty, na litość boską, zamierzasz robić w Szwajcarii? Zastanawiam się, czy nie masz jednak możliwości przyjechać tutaj — albo do Sztokholmu. Z materialnego punktu widzenia to oczywiście trudne, ale czy strona uczuciowa nic nie znaczy?

Życie tutaj byłoby na razie kosztowne: około dwóch funtów tygodniowo (40 franków), a więc więcej niż masz teraz. Koszty podróży w obie strony wyniosą około 120 franków (ewentualnie mniej przy wcześniejszym zakupie). Początkowy okres pracy też nie będzie łatwy. Może powinnaś rozważyć zgodę na inne rozwiązanie.

Jeżeli moja sytuacja w najbliższym czasie się nie wyklaruje, musiałabyś wrócić do Polski w ciągu 4–6 tygodni. Ale wtedy nasze spotkanie tam mogłoby się okazać zupełnie bezsensowne.

My dearest Madziunia! Your postcard dated the 3rd arrived yesterday. I’ve already called Gienio, but unfortunately, he is currently away on vacation and won’t be back for another two weeks. I’m afraid we’ll be forced to find a dentist. It hasn’t really bothered me much until now, but it’s starting to act up, so I have to do something about it. It is just terrible here when it comes to finding good doctors.

The Neumanns actually arrived on Wednesday, though they didn’t call me until yesterday; I went to visit them today. They are staying at a Jewish guesthouse in Golders Green, where they have plenty of friends and relatives. They arrived with their young son and a nanny (whom they brought over from Germany). They plan to stay here for three or four weeks. I spoke with him about my plans and suggested that he join me. He received me warmly—neither giving a firm yes nor a no—but it looks as though he might be able to help me with my permit application sometime in the future. My feeling is that if we were to apply to the same company simultaneously, both of us would likely be rejected.

My proposal is this: he would apply for the position I am currently arranging here with an Englishman (a venture I hope will prove profitable), without seeking a work permit for himself just yet—at least, not in the conventional sense. Only once I have obtained my permit and we have actually started working would he submit his application, arguing that—as an associate of an English firm—he wishes to become actively involved in its operations. Naturally, this is a very favorable arrangement for me, though perhaps less so for him. In the meantime, his own business interests could be managed under the supervision of his lawyer, who resides here. Hermann intends to look into the matter thoroughly, consult the relevant statutes, and seek legal counsel. I am now basing all my efforts on taking the first step regarding Rakowiec—a venture I am convinced could turn out to be a very good thing. Today, I demonstrated this to an acquaintance who owns a guesthouse; he declared that he is very interested in it and would be willing to contribute, were it not for the language barrier—he only speaks German.

Thank God, I will be able to put this to the test very soon; the future will reveal how things unfold. I am also revisiting my old project of bringing Rakowiec here on a small scale for commercial sale. Given the current local conditions, the prospects for further development look promising. One simply needs to find the right...

It would be easy enough to explain the situation away by claiming that I have simply become overwhelmed by life here, perhaps out of longing for my family. Incidentally, I received a letter from W., who hadn't understood the situation until now; I wrote back immediately to set the record straight. He has always been a bit self-centered—acting as if everything revolved around him. Where such arrogance comes from, I have no idea.

I find myself in a social situation that requires constant maneuvering—I have so many acquaintances here. That fellow Jäger from Berlin—the one who visited us in Warsaw, whose wife ran a workshop worth 25,000 zlotys—also lives nearby, though I barely remember him. Dr. Perkiel and his wife—who lived in Poland for a long time—also live close by, but they seem reluctant to get too involved. As for the English, they are nowhere to be seen around here.

I received a letter from Father. They are maintaining a calculated silence. Jasia has gone away on holiday for two weeks. I am sending you a letter today to be delivered; please try to hand it over together. Please make my excuses to Mother and explain that I cannot join them just yet—I will have a clearer picture of things later on.

The letter is from Nelli, addressed to that family here where she has established a connection. That lady’s sister has been living in South Africa for quite some time—hence the introduction arranged through Mrs. Nelly in England. It is a rather small, scattered family from Poland and Vilnius. Apparently, they are acquaintances of my aunt and live nearby. I gather that they host many guests—including those from high society—and are very sociable—"marvellous" (in English).

That Nelly seems to be my nemesis. She has caused me various difficulties here and there. She responded to my remarks in a manner that irritated me.

The Hermanns are pleasant enough, but they operate in a very calculating manner and act without scruples in many matters—so much so that I have to restrain myself to keep from exploding. And yet, in a certain sense, I am financially dependent on them.

What do you make of the fact that Pomerancowa went to stay with her brother in Amsterdam barely four weeks ago?

I am pleased that I managed to establish contact with that pharmaceutical factory and that there is a possibility of writing articles. However, I need to find a partner quickly and submit an application. I am convinced that as soon as I am able to start working, I will improve my situation.

I do not know whether your concerns regarding Hanka are well-founded. I have confirmation that the letter is in transit—I have its reference number. What should be done next? You write that I should forward the receipt for a bill that I have not yet settled—I feel rather uncomfortable about that.

As for our meeting—it seems to me that we should proceed through the Home Office. If the moment of decision arrives, I will travel there immediately; we will meet there, and then we will leave together. The worst-case scenario would be having to leave without having received our visas.

Józef received word from Lubowicz that he is interested in making a purchase. He should be returning shortly to take the matter further. This does not concern me directly. I cannot start at Rakowiec just yet—though I would very much like to be with you. Isn't that enough, instead of all this complicated analysis?

Tomorrow I am going to Hove again; on Monday I return and will stay until Tuesday morning—unless I leave earlier.

I hold you close. How are you feeling? How do you look? Yesterday I wrote you a very long letter—did it arrive?

Kisses for you and Janka.

Po

Original text:

Sobota, 5.8.39

Kochana moja Madziuniu! Twoja karta od 3. wczoraj nadeszła. Już dzwoniłam do Gienia, ale niestety on jest teraz na wakacjach, wraca dopiero za 2 tygodnie. Obawiam się, że będziemy zmuszeni dentystę wziąć. Mnie to nic nie troszczy, ale zaczyna mi dokuczać, więc muszę coś zrobić. Jak tu strasznie jest z dobrymi lekarzami.

Neumannowie przyjechali już w środę, dzwonili do mnie dopiero wczoraj, dziś ich odwiedziłam. Mieszkają w żydowskim pensjonacie w Golders Green, mają tu dużo znajomych i krewnych. Przyjechali z synkiem i z kobietą do opieki (którą sprowadzili z Niemiec). Zamierzają tu zostać 3–4 tygodnie. Rozmawiałam z nim o moich planach i zaproponowałam mu przyjście do mnie. On przyjął mnie serdecznie, ani tak, ani nie, ale wygląda na to, że w przyszłości mógłby pomóc z podaniem o permit dla mnie. A ja jestem zdania, że gdybyśmy razem jednocześnie starali się dla tej samej firmy, to obydwom by odmówiono.

Moja propozycja jest: on wystąpi do pracy, którą tu załatwiam z Anglikiem (mam nadzieję na zarobek), nie starając się na razie o permit dla siebie, tylko coś w tym kierunku. Dopiero jak ja permit uzyskam i się zacznie pracować, to on złoży podanie, motywując, że będąc współpracownikiem angielskiej firmy chce u niej aktywnie pracować. Oczywiście bardzo miłe rozwiązanie dla mnie, mniej przyjemne dla niego. Wtedy jego interes może być prowadzony pod kontrolą jego prawnika, który tu mieszka. Hermann chce wszystko w tej sprawie zbadać, posłać artykuły i poradzić się adwokata.

Wszystkie moje starania opieram teraz o pierwszy krok na Rakowiec, co do którego mam przekonanie, że to może być dobra rzecz. Dziś zademonstrowałam to znajomemu, który jest właścicielem pensjonatu; oświadczył, że jest tym bardzo zainteresowany i byłby się przyczynił, gdyby miał niemiecki.

Dzięki Bogu będę mogła zrobić to doświadczenie w niedługim czasie; przyszłe rzeczy się wyjaśnią. Wracam też do mego dawnego projektu sprowadzenia tu Rakowca w małej skali dla sprzedaży. Aktualnie w tutejszych warunkach wygląda to obiecująco dla dalszego rozwoju. Trzeba tylko znaleźć odpowiednie…

Łatwo by się rzecz sama rozwiązała, że mnie podobno z tęsknoty do rodziny ogarnęło życie. Zresztą otrzymałem list od W., który dotychczas nie rozumiał, więc natychmiast mu odpisałem, jak się rzeczy mają. On zawsze był trochę zarozumiały—jakby wszystko odnosiło się do niego. Skąd ta pogarda, nie mam pojęcia.

Jestem w sytuacji, którą muszę stale obracać—mam tu tyle znajomych. Blisko mnie mieszka też ten Jäger z Berlina, który był u nas w Warszawie, którego żona prowadziła warsztat za 25.000 zł—słabo go pamiętam. Blisko mieszka też dr Perkiel z żoną—był długo w Polsce—ale nie chce się bardzo mieszać. A Anglików jakoś tu nie widać.

Od ojca miałem list. Interesownie milczą. Jasia wyjechała na 2 tygodnie na wakacje. Wysyłam Ci dziś list do złożenia; spróbuj razem. Wytłumacz mnie przed mamą, że nie mogę—zobaczę później więcej rzeczy.

To Nelli do tej rodziny, gdzie ma tu znane miejsce. Siostra tej pani dawno mieszka w południowej Afryce, stąd to polecenie przez panią Nelly z Anglii. To raczej mała, rozproszona rodzina z Polski i z Wilna. Są ponoć znajomymi mojej cioci i mieszkają niedaleko. Przypuszczam, że przyjmują wielu gości, także z wyższych sfer, i są bardzo towarzyscy—„marvellous” (po angielsku).

Ta Nelly zdaje się być moim złym duchem. Sprawiała mi różne trudności tu i tam. Na moje uwagi odpowiadała w sposób, który mnie drażnił.

Hermannowie są mili, ale mają bardzo wyrachowany sposób działania i w wielu sprawach postępują bez skrupułów—tak że muszę się powstrzymywać, żeby nie wybuchnąć. A jednak jestem od nich w pewnym sensie zależny finansowo.

Co Ty na to, że Pomerancowa poszła do swego brata w Amsterdamie zaledwie 4 tygodnie temu?

Jestem zadowolony, że udało mi się nawiązać kontakt z tą fabryką farmaceutyczną i że istnieje możliwość pisania artykułów. Muszę jednak szybko znaleźć wspólnika i złożyć podanie. Jestem przekonany, że gdy tylko będę mógł zacząć pracować, poprawię swoją sytuację.

Nie wiem, czy Twoje obawy co do Hanki są słuszne. Mam potwierdzenie, że list jest w toku—mam jego numer. Co dalej robić? Piszesz, żebym przesłał pokwitowanie rachunku, którego jeszcze nie uregulowałem—jest mi z tym nieprzyjemnie.

Co do naszego spotkania—wydaje mi się, że powinniśmy działać przez Home Office. Jeśli nadejdzie moment decyzji, pojadę tam natychmiast i spotkamy się tam, a potem razem wyjedziemy. Najgorsze byłoby musieć wyjechać i nie otrzymać wiz.

Józef miał wiadomość od Lubowicza, że jest zainteresowany zakupem. Powinien wrócić wkrótce, aby sprawę doprowadzić dalej. Mnie to bezpośrednio nie dotyczy.

Rakowca nie mogę jeszcze rozpocząć—choć bardzo chciałbym być z Tobą. Czy to nie wystarczy zamiast tej skomplikowanej analizy?

Jutro jadę znów do Hove, w poniedziałek wracam i zostanę do wtorku rano, chyba że wyjadę wcześniej.

Ściskam Cię mocno. Jak się czujesz? Jak wyglądasz? Wczoraj napisałem Ci bardzo długi list—czy dotarł?

Całusy dla Ciebie i Janki.
Pozdrawia Cię Twój —