Den 26.5.39

Mein geliebtes Frauchen! Wenigstens einen Teil dieses mußte ich deutsch schreiben, um Dir die Mühe der Übersetzung an Jan. zu sparen. Seit einigen Tagen oder vielmehr Nächten schlafe ich wieder recht gut und damit hat sich auch meine Stimmung wesentlich gehoben. Übrigens kann ich gerade so wenig wie alle anderen der Regel entnehmen, dass man sich zunächst an die anderen Verhältnisse, vielleicht auch an das andere Klima gewöhnen muss. Aber hier ist an allen Seiten das gleiche Urteil, dass man nach einigen Wochen sich glücklich schätzt, in diesem Lande zu sein, wenn man nur den Lebensunterhalt verdient.

In geschäftlichen Dingen bin ich vorläufig noch gar nicht weiter gekommen. Ich habe auch nur sehr wenige Termine gehabt, und es waren nicht die richtigen. Es dauert eben seine Zeit, bis ich den Weg zu Englanden finde. Die Sprache ist ein großes Hindernis, außerdem empfängt kein Geschäftsmann ohne vorher ein appointment verabredet zu haben. Von Wincorn und von Schenfeld hatte ich in dieser Richtung noch nicht die geringste Hilfe. Auf S. ist auch nicht zu rechnen; er ist zu 100% mit sich selbst beschäftigt und schenkt den anderen nur Gehör, soweit sie sich für seine Sorgen interessieren. W. hat mir versprochen, einige Leute vorzustellen; vorläufig ist es nichts. Von Tenenb., Jontki und auch von Rinkoff habe ich noch keine Nachricht.

Meine Bemühungen gehen nach mehreren Richtungen: eine Firma zu finden, die mit mir zusammen meine Produkte hier fabrizieren würde; Verkauf von Verfahren, mit oder ohne Beteiligung am Nutzen; außerdem eine Anstellung zu finden; schließlich Import- und Exportgeschäfte mit Polen anzubahnen. Wenn mir die Sache weiter so langsam geht, will ich eventuell eine Anzeige in die Zeitung setzen.

Du überlegst, ob Du nicht noch in Polen bleiben willst, falls man Dir Deinen Aufenthalt nicht verlängert. Das wünsche ich auf keinen Fall. Dass man Dir den Aufenthalt selbst um 7 oder 8 Wochen nicht verlängert, wo Du erst 2 Wochen da bist, halte ich für ausgeschlossen. Du musst zunächst versuchen, über den 1. Juli dort zu bleiben. Ende Juli hoffe ich, Dich noch besser herüberzubekommen. Während Deines Aufenthaltes solltest Du Dich auch um ein Visum bemühen, mit der Begründung, zur Erholung zu reisen.

Ein solches Visum wäre am besten mit Empfehlung vom hiesigen deutschen Konsulat zu erhalten, doch sollte man diesen Weg für wichtigere Fälle aufsparen. Sonst müsstest Du im schlimmsten Fall einige Wochen dort verbringen, bis die Papiere eintreffen. Es gibt auch die Möglichkeit, über „domestic service“ ein Visum zu erhalten, doch müsstest Du dann tatsächlich in einem Haushalt arbeiten. Das kommt für uns vorläufig nicht in Frage.

Wenn man sich hier einige Tage eingelebt hat, sieht man, wie reich das Land ist. Die Möglichkeiten sind theoretisch vorhanden, aber man muss sich den Lebensunterhalt verdienen. Die Vagoten waren bei uns; sie leben mit ihrem Sohn in zwei möblierten Zimmern, sehr bescheiden. Der Sohn arbeitet als Volontär in einer Kühlschrankfabrik und verdient 32 Shilling pro Woche. Aron verdient nichts. Sie hoffen jedoch, bald nach Amerika auszuwandern, wo ihre Tochter bereits lebt und als Hutmacherin 50 Dollar im Monat verdient.

Für Aronowicz gibt es gute Nachrichten: er wurde in Liverpool von einer großen Seifenfabrik angestellt, mit 500 Pfund Jahresgehalt und Tantiemen. Er hatte eine Empfehlung von Lever Bros. und konnte außerdem durch Beziehungen einen Artikel in einer Fachzeitschrift veröffentlichen.

Kugel hat geschrieben, dass die Zahlungen mit Genehmigung der Devisenstelle erfolgt sind, also ist die Sache endgültig erledigt. Du hast bereits 400 Mark erhalten, es bleiben noch 500. Am liebsten würde ich das Geld bar bekommen, selbst mit einem Verlust von bis zu 60%. Vielleicht kann Frl. Voß helfen. Andernfalls könnten wir das Geld für Waren verwenden, da viele Dinge hier günstiger sind.

Ich lebe sehr einfach. Dank freier Unterkunft habe ich wenig Ausgaben. Frühstück und Abendbrot mache ich mir selbst – Brot, Butter, Käse, Marmelade, manchmal Wurst oder Obst.

Im gemieteten Zimmer habe ich eine Gasflamme. Heute gehe ich zu Schröders Geburtstag und schenke ihm meinen silbernen Füllfederhalter. Halina hilft mir als Sekretärin.

Das ungarische Visum wäre besonders interessant, wenn es mehrfach gültig wäre und für sechs Monate oder ein Jahr.

[switches to Polish]

Kochane maleństwo, szalenie się cieszę listem. Jestem ogromnie wdzięczny do Ciebie. Kochana moja, przepraszam, że coś Ci radzę. Sytuacja i konieczność podporządkowania się jej wywołują we mnie ciągły niepokój. Nie podoba się to nikomu i nie ma dobrego wyjścia. Trzeba się wstrzymać. Inni może potrafiliby z tego skorzystać, ale to bardzo trudne.

Moje uczucia do Ciebie nie słabną. 

[note on side wasn't read, but is signed as Rafal]

English Translation

May 26, 1939

My beloved little wife,

At least part of this I had to write in German, to spare you the trouble of translating it for Jan. For the past few days—or rather nights—I have been sleeping well again, and this has greatly improved my mood. In general, one hears everywhere the same thing: after a few weeks, one considers oneself fortunate to be in this country—provided one can earn a living.

In business matters I have not yet made any real progress. I have had only a few appointments, and they were not the right ones. It simply takes time to find one’s footing here in England. The language is a major obstacle, and no businessman will receive you without a prior appointment. I have received no help from Wincorn or Schenfeld. Nor can one rely on S., who is completely absorbed in his own affairs. W. has promised introductions, but so far nothing has come of it. I have also heard nothing from Tenenb., Jontki, or Rinkoff.

My efforts are directed in several directions: to find a firm that would manufacture my products here; to sell processes, with or without participation in profits; to find employment; and to establish import-export business with Poland. If things continue this slowly, I may place an advertisement in the newspaper.

You are considering remaining in Poland if your stay is not extended. I do not want that at all. It is very unlikely that your stay would not be extended by at least 7 or 8 weeks. You should try to remain there at least until July 1. I hope to bring you over by the end of July. During your stay, you should also try to obtain a visa, perhaps under the pretext of travel for recuperation.

A visa obtained through the German consulate would be ideal, though that route should be reserved for more important cases. Otherwise, you might have to wait weeks for documents. There is also the possibility of obtaining a visa through domestic service, though that would mean working in a household—something I do not consider suitable for us at present.

After a few days here, one sees how rich this country is. Opportunities exist in theory, but one must earn a living. The Vagoten family lives modestly with their son in two furnished rooms. He works as a trainee in a refrigerator factory, earning 32 shillings a week. Aron earns nothing. They hope to emigrate to America, where their daughter already lives and earns $50 a month making hats.

There is good news for Aronowicz: he has been hired in Liverpool by a major soap company, with a salary of £500 a year plus bonuses. He had a recommendation from Lever Brothers and also managed, through connections, to publish an article in a trade journal.

Kugel writes that the payments have been approved by the foreign exchange authorities, so the matter is settled. You have already received 400 marks; 500 remain. I would prefer to obtain the money in cash, even at a loss of up to 60%. Perhaps Miss Voß can help. Otherwise, we may use it to purchase goods, since many items are cheaper here.

I am living very simply. Thanks to free lodging, my expenses are minimal. I prepare my own meals—bread, butter, cheese, jam, sometimes sausage or fruit.

In my rented room I have a gas lamp. Today I am going to Schröder’s birthday and will give him my silver fountain pen. Halina is helping me as a secretary.

A Hungarian visa would be particularly useful if it allowed multiple entries and were valid for six months or a year.

My dearest little one, I am so happy about your letter. I am deeply grateful to you. Forgive me for advising you—the situation and the need to adapt to it cause me constant worry. No one likes it, and there is no good solution. One must be patient. Others might find ways to benefit from such circumstances, but it is very difficult.

My feelings for you do not diminish.

Norwegia, 26 VI 1939

Kochana moja Madzia,

Teraz coś od Ciebie otrzymałem dopiero dziś — z powodu niepewnej komunikacji. Jest znowu bardzo męcząco i to mnie męczy. Boże! Koncepcje do Janki już są w robocie, to i Tobie, i domowi dobrze zrobi. Tak samo jak ja powinnam zachować nerwy, tak i Twoja równowaga jest mi potrzebna, by móc patrzeć na wszystko spokojnie. Twoja awersja do mnie samej wcale nie jest uzasadniona. Gdybyś nawet miała taki zawód, nie znalazłabyś lepszej pracy i zarobku. Jak będziemy razem, to Ci jeszcze wolno przygotować się do roli prowadzenia gospodarstwa — to jest konieczny wysiłek życia.

Nie chcę Cię zniechęcać do aktorstwa — nie przypuszczam zresztą, żebyś Ty się dała przygotować, bo przecież scena dla kobiet istnieje już od dawna, a dla aktorek trzeba czegoś więcej — ale dziwi mnie, że taki plan rozstania się ze mną na dwa lata mógł w Twojej głowie powstać. Nie można się przecież godzić na to, by świat układał się akurat tam, gdzie ja znajdę pracę. Chyba że ja w ogóle nie będę mieć pracy? — możliwość, która się narzuca, chociaż jej nie uwzględniam.

Co do stypendium — jest w porządku, tylko złożono je jako podanie dla aspirantów. Chcą go w pierwszej klasie wypromować w takiej formie, by przedłużyć pobyt, a potem zapytać o opinię o mnie. Dlaczego teraz czynią starania w kierunku projektu Janki? Są do tego moje artykuły. Będą się czegoś domagać, ale konkurencja jest silna, kalkulują dochody bardzo dokładnie.

Gdybym się tu mocno osadził i coś innego fabrykował — świat potrzebuje już wielu artykułów, ale tu konkurencja jest duża. Wchodzi w rachubę tylko dołączenie się do angielskiej firmy, lecz wtedy na stały produkt, by na tej podstawie uzyskać pobyt. Z czasem mógłbym coś sam wytwarzać na małą skalę, ale kwestia sprzedaży jest nierozwiązywalna tak długo, jak nie mogę swobodnie obracać się wśród klientów. Dla projektu Janki potrzebne są większe pieniądze — a o nie łatwiej niż o drobne. Gdyby to doszło do skutku, byłbym już w tej fabryce całkowicie związany z tą dziedziną i miałbym podwójną korzyść.

Ale warunki z tym kapitalistą — niestety — są nie do przyjęcia. Dużo się mówi na naszym poziomie, a ci bogatsi nie są skłonni do ustępstw. O przedłużenie pobytu fabrykanta nie chcą się starać; bez odpowiedniego uzasadnienia on sam się tu nie zgłosi. A nawet z uzasadnieniem — sprawa przechodzi przez różne urzędy i wciąż pozostaje niepewna. Może on zostać przedstawiony jako referencja przy podaniu o pozwolenie. Jeśli tego się nie wykorzysta, pozostaje tylko bardzo słaba nadzieja.

Muszę się też uczyć angielskiego, bo to warunek sine qua non mojego dalszego i korzystnego pobytu w Anglii.

O Lambartowiczu: byłem u Crofta bardzo krótko, później zaprosił mnie w niedzielę wieczorem. Rozmawialiśmy około pół godziny, ale jego odpowiedzi były niejasne, dlatego uważam, że pisemne stanowisko z jego strony będzie miało większe znaczenie. Jeśli jednak nie odpisze, napisz do niego po tygodniu, że zależy nam na przyjęciu i prosimy o szybką odpowiedź. Jeśli nie odpowie wcale, oznacza to, że bardzo negatywnie ocenia nasze warunki.

Z Wolfem o Jance nie rozmawiałem — co z nią ostatecznie będzie? Zdaje się, że nie nadaje się do tej instytucji, nawet jako laborantka czy wolontariuszka.

Wpłaciłem 20 złotych na konto. Załączyłem też plan budowy, który musi być złożony, aby uzyskać licencję na szpital — było to jeszcze przed terminem sądowym.

Wygląda na to, że mogą być trudności. Plan kosztów wynosi około 60 złotych i nie zamierzam go zmniejszać tylko po to, by był bardziej atrakcyjny, zwłaszcza że chcieli, abym pokrył koszty z własnej kieszeni.

Twoje obawy o konsekwencje naszej przyszłości są zupełnie niepotrzebne. Nie widzę nic w Twoim zachowaniu, co mogłoby zakłócić nasz spokój. Bądź spokojna i naturalna — jestem do Ciebie bardzo przywiązany i wierzę, że razem będziemy szczęśliwi.

Nie rozumiem, dlaczego pewne sprawy wciąż się nie rozwiązują. Nie mogę działać w Twoim interesie, jeśli sytuacja jest tak niejasna. Nie ma żadnych wiadomości z Grodzowa. Otrzymałem kartkę od profesora z Łodzi, choć do niego nie pisałem. Nie rozumiem też, co się stało z Weimannem.

Jutro mam spotkanie z pewną bogatą właścicielką willi oraz z Angielką związaną podobno z profesorem w Royal Veterinary College w Acton. On jest teraz poważnie chory. Ona dopiero zaczyna wyrabiać sobie opinię o nas i zastanawia się, czy możliwe jest przeniesienie mnie i Ciebie razem.

English Translation 

Norway, 26 June 1939

My dear Madzia

I have only just received something from you today—because of unreliable communication. It is once again very exhausting, and it weighs on me. My God! The plans concerning Janka are already underway, and that will be good both for you and for the household. Just as I must keep my nerves in check, I also need your balance in order to think clearly about everything. Your aversion toward me is not justified at all. Even if you had such a profession, you would not find better work or income. When we are together, you will still have time to prepare gradually for the role of running a household—this is a necessary effort in life.

I do not want to discourage you from midwifery. I do not suppose you would even allow yourself to be trained, because the stage for women has long existed, and for midwives something more is required—but it surprises me that such a plan of separating from me for two years could arise in your mind. One cannot accept that life should arrange itself precisely wherever I happen to find work. Unless, of course, I find no work at all—a possibility that suggests itself, although I do not take it into account.

As for the stipend, it is in order, but it has been submitted as an application among candidates. They want to promote it in such a way as to extend the stay, and afterward to seek an opinion about me. Why they are now making efforts in connection with Janka’s project I do not know; they will demand something, and the competition is strong—they calculate income very carefully.

If I were to settle here firmly and produce something, the situation would still be difficult. The world already has many products, and competition is intense. The only realistic option would be to attach myself to an English firm, producing something on a fixed basis in order to secure residence. In time I might produce something independently on a small scale, but the problem of sales cannot be solved as long as I cannot operate freely among clients. Janka’s project requires substantial funds—but such sums are often easier to obtain than small ones. If it were realized, I would be fully established in that field and would gain a double advantage.

But the conditions offered by this capitalist are unacceptable. Much is discussed at our level, but the wealthier people are unwilling to make concessions. They do not want to pursue an extension of stay for the manufacturer; without proper justification he will not apply himself. Even with justification, the matter passes through various authorities and remains uncertain. He may be put forward as a reference in a permit application; otherwise, there is only very slight hope.

I must also learn English, as it is a sine qua non condition for my continued and advantageous stay in England.

Regarding Lambartowicz: I met Croft only briefly, and later he invited me on Sunday evening. We spoke for about half an hour, but his answers were unclear, so I believe that a written statement from him would carry more weight. If he does not reply, please write to him again after a week, stressing that we are eager for a meeting and asking for a prompt response. If he does not reply at all, it would mean that he evaluates our situation very negatively.

I did not speak with Wolf about Janka—what will ultimately happen with her? It seems she is not suited to that institution, not even as a laboratory assistant or volunteer.

I deposited 20 złoty into the account and enclosed the construction plan required to obtain a license for the hospital—it was submitted before the court deadline.

It seems there may be difficulties. The cost estimate is about 60 złoty, and I do not intend to reduce it merely to make it more appealing, especially since they expected me to cover the costs myself.

Your concerns about the consequences of our future are entirely unnecessary. I see nothing in your behavior that could disturb our peace. Be calm and natural—I am deeply attached to you and believe that we will be happy together.

I do not understand why certain matters remain unresolved. I cannot act in your interest when the situation is so unclear. There has been no news from Grodzów. I received a card from the professor in Łódź, although I had not written to him. Nor do I understand what has happened to Weimann.

Tomorrow I have a meeting with a wealthy owner of a villa and with an Englishwoman apparently connected with a professor at the Royal Veterinary College in Acton. He is seriously ill at present. She is only now forming an opinion about us and is considering whether it might be possible to arrange for both you and me to be transferred together.

Londyn, środa, 5.7.39

Kochana Madziuniu, ja Ci trochę zaniedbałem z listami w ostatnich dniach, stało się bez mojej winy. Opowiem Ci, jak spędziłem ostatnie dni. Wróciłem z Brighton w poniedziałek rano, byłem do obiadu w szkole, potem w banku. W dni następne byłem – są tu podobno specjalne polecenia, obecnie bank nawet pieniędzy nie przyjmuje. Aż przyjęli mi 30 funtów, które mogłem wydać. Potem byłem w kancelarii kolejowej, gdzie mnie nie zrozumiano i nie zadowolono, kazali mi jeszcze wracać.

Zrobiłem się gościem S.O.S., zatrzymałem się u Anglików, którzy są dla mnie bardzo życzliwi, więc mogłem od razu wyjść w miasto. Jeździłem do Hyde Parku na koncerty, chodziłem też do restauracji, gdzie każdy bierze sobie tacę, talerze i jedzenie z półek, a potem wychodzi do ogrodu. Dla ciekawości podaję Ci moje menu: bułka 1d, masło 1d, sałata 4d, serek 2d, szklanka mleka 2d, razem 10d (50 centymów).

Potem przez dwie godziny chodziłem do Hyde Parku na mowy – czasem niebywale ciekawe, inteligentni mówcy, trafne wyrażenia i dobrze formułowane wnioski. Jest to jedna z niewielu rzeczy, które pozostały z dawnego angielskiego życia. Około 10-tej poszedłem do Lyon’s na kawę i coś do jedzenia, spotkałem tam p. Arona z siostrą, którzy ze mną mieszkają, porozmawiałem z nimi.

Wieczorem było już za późno na list. Po południu byłem jeszcze w banku, potem w belgijskim konsulacie, o szóstej u znajomych Schiffa, dopiero około siódmej trzydzieści wróciłem do domu. Po kolacji chciałem się zabrać do pisania do Ciebie, ale znów zostałem wyciągnięty na miasto. Jest tu pewien kwatermistrz, porucznik, który mi pomaga i zna się na tych sprawach, pomógł zdobyć samochód. Zostałem kilka razy rozpoznany, więc nie mogłem odmówić. Wróciłem dopiero o północy i dopiero teraz mogę z Tobą spokojnie „porozmawiać”.

Co do moich „studiów”, niestety nic jeszcze się nie ruszyło. Od firmy, na której mi bardzo zależy, nie mam dotąd odpowiedzi. Tłumaczą mi, że dyrektor tej firmy nie wrócił jeszcze z podróży do Ameryki, ale ta niepewność mnie niepokoi. Jutro muszę jechać do Cardiffu, potem sprawa belgijskiej wizy, o czym pisałem do p. Heimanna, który ma tu przyjechać w tym tygodniu.

Jestem w bardzo dziwnej sytuacji, nie wiem właściwie, co dalej robić. Zastanawiam się nawet nad ogłoszeniem w gazetach, choć nie wiem, czy to coś pomoże. Po rozczarowaniach z polskim konsulatem obawiam się, że mogę nie tylko być zmuszony wrócić do kraju, ale że w paszporcie może się pojawić zapis, iż utraciłem polskie obywatelstwo.

Byłem dziś u polskiego wicekonsula. Stanowczo zaznaczył, że żadnej gwarancji dać nie można. Belgijski konsulat uprzedził mnie, że jeśli dokumenty nie będą wystarczające, sprawa będzie kierowana do Brukseli.

Co do przedłużenia pobytu: początkowo chciałem iść do adwokata z listem firmy, która potwierdziłaby możliwość zatrudnienia, aby złożyć podanie w Home Office o przedłużenie pobytu bezwizowego. Mając polski paszport i zaświadczenie o pracy, nie jestem formalnie uchodźcą. Jednak p. Schebel uważa, że sprawę można załatwić inaczej i że on zajmie się wnioskiem. Nie wiem jednak, jak Home Office zareaguje, skoro przyjechałem z zamiarem powrotu do kraju, a teraz korzystam z pomocy komitetu.

Jestem przez to bardzo niespokojny. Jeśli pobyt nie zostanie przedłużony, nie dostanę w przyszłości wizy angielskiej. A przecież patrząc na przyszłość, warunki tutaj są znacznie lepsze niż gdziekolwiek w zachodniej Europie.

Jest tu wprawdzie pewna stagnacja, ale bezrobocie maleje, szczególnie w przemyśle chemicznym koniunktura jest dobra, a zarobki chemików wysokie. Rozumiesz więc, że nie jestem w najlepszym nastroju, choć ostatnie dni były pełne wrażeń.

Dwa dni w Hove były bardzo przyjemne. Jeździliśmy z Aronem na wycieczki samochodowe, oglądaliśmy piękne krajobrazy, morze, stare zabytki. Wieczorami byliśmy w Windsorze i innych miejscach, oglądaliśmy wnętrza w stylu Tudor, wszystko bardzo wiernie zachowane. W świetle reflektorów Tamiza wyglądała wspaniale, życie trwało do późnej nocy.

Ale korzystać z tego mogą tylko ludzie bardzo bogaci, wszystko jest tu bardzo drogie. Różnice między wyższymi warstwami a resztą społeczeństwa są ogromne.

Mimo tych przyjemności często ogarnia mnie niepokój. Fizycznie czuję się dobrze, śpię dobrze, ale pytanie „co dalej” nie daje mi spokoju. Staram się wierzyć, że coś się ułoży. Widzę też wyraźnie, że powinienem tu zostać.

Teraz piszę w odpowiedzi na Twoje ostatnie listy i odpowiem Ci szczegółowo.

ENGLISH TRANSLATION (FINAL, SMOOTH EDITION)

London, Wednesday, July 5, 1939

My dear Madzia,

I have neglected you a little with letters in recent days, though it was not my fault. Let me tell you how I have spent the last few days.

I returned from Brighton on Monday morning. I stayed at school until lunch and then went to the bank. In the following days I went there again—there are apparently special restrictions now, and the bank will not even accept money. Eventually they accepted £30 from me, which I could use.

After that I went to the railway office, where they did not understand me and were not very helpful; they told me to come back again.

I became a guest of the S.O.S. and am staying with English people who are very kind to me, so I was able to go out into the city right away. I went to Hyde Park for concerts and also to a restaurant where you take a tray, plates, and food from the shelves and then go out into the garden to eat.

Out of curiosity, here was my menu:
roll – 1d
butter – 1d
lettuce – 4d
cheese – 2d
glass of milk – 2d
total: 10 pence

After that I spent two hours in Hyde Park listening to speeches—sometimes extraordinarily interesting, with intelligent speakers and well-formulated arguments. It is one of the few things that remain of old English life. Around ten I went to Lyon’s for coffee and something to eat, where I met Mr. Aron and his sister, who are staying in the same place, and spoke with them.

In the evening it was already too late to write. I had been to the bank again, then to the Belgian consulate, then at six to acquaintances of Schiff, and only returned home around half past seven. After dinner I wanted to write to you, but was drawn out again. There is a quartermaster here, a lieutenant, who is helping me and understands these matters; he even managed to obtain a car. I was recognized several times and could not refuse. I returned only at midnight, and only now can I finally “speak” with you in peace.

As for my “studies,” nothing has yet moved forward. I still have no answer from the firm that matters so much to me. They explain that the director has not yet returned from America, but this uncertainty troubles me. Tomorrow I must go to Cardiff, and then there is the matter of the Belgian visa, about which I have written to Mr. Heimann, who is expected here this week.

I find myself in a very strange situation—I truly do not know what to do next. I am even considering placing an advertisement in the newspapers, though I do not know whether it would help. After my disappointments with the Polish consulate, I fear that I may not only be forced to return to the country, but that my passport may even be marked as if I had lost Polish citizenship.

Today I visited the Polish vice-consul. He stated firmly that no such guarantees can be given. The Belgian consulate warned me that if my documents are insufficient, the matter will have to be referred to Brussels.

As for extending my stay: my original plan was to go to a lawyer with a letter from a firm confirming possible employment and to submit an application to the Home Office to extend my visa-free stay. With a Polish passport and proof of employment, I am not formally a refugee. However, Mr. Schebel believes he can arrange everything himself and will handle the application. I do not know how the Home Office will react, since I arrived with the intention of returning home but am now relying on a relief committee.

This makes me very uneasy. If my stay is not extended, I will not be able to obtain an English visa in the future. And yet, looking ahead, the conditions here are far better than anywhere else in Western Europe.

There is some stagnation, but unemployment is decreasing, and in the chemical industry conditions are clearly good, with high earnings. You can therefore understand that I am not in the best of spirits, even though the last days have been full of impressions.

The two days in Hove were very pleasant. We went on car excursions with Aron, saw beautiful landscapes, the sea, and many historical sites. In the evenings we visited Windsor and other places, saw interiors in Tudor style, all very faithfully preserved. In the floodlights the Thames looked magnificent, and life continued late into the night.

But only the very wealthy can enjoy this, because everything is very expensive. The differences between the upper classes and the rest of society are enormous.

Despite these pleasures, I am often overcome by anxiety. Physically I feel well and sleep well, but the question “what next?” gives me no peace. I try to believe that things will work out. I also clearly feel that I should remain here.

Now I am writing in response to your last letters and will answer you in detail.

Londyn, 13 lipca 1939

Kochana moja Madzia,

dziś jadę do Manchesteru i Liverpoolu. Jutro wrócę z tej podróży służbowej, ale chcę koniecznie wykorzystać mój bilet. W Manchesterze mam polecenie do jednej firmy, która może mnie pokieruje dalej. W Liverpoolu mam się także zgłosić do jednej fabryki chemicznej. Widzisz więc, że naprawdę staram się coś tam znaleźć, ale zapewniam Cię, że to czysty przypadek.

Nie jest więc tak, że Alex dostał swego czasu zapytanie od tej firmy — nie pięć tygodni temu — a ponieważ był już zaangażowany, polecił mnie, na co oni prosili, abym ich odwiedził, o ile będę w Liverpoolu. Zwlekałem z tym pięć tygodni i wstydzę się, że nie jest to załatwione. Ale bardzo wątpię, żeby coś z tego w ogóle było.

Od pana B. był list, że jedzie teraz na wakacje do Francji i wróci dopiero na początku sierpnia, więc nie mam powodu się spieszyć.

Wczoraj przyjechał tu Tenenbaum. Zobaczył się z O. i mówił mi różne rzeczy. Ma dużo satysfakcji z tego, że ja jeszcze nie wyjechałem, bo jego żona myślała, że on już wyjedzie, skoro tak często bywa w Londynie. On sam nie bardzo wie, co teraz robić, ale chce iść na swoją posadę, która podobno kończy się jesienią, chociaż ma zupełne prawa pracy i mógłby nawet — z odpowiednimi papierami — zostać Anglikiem, a mimo to się nie decyduje. Wspomniał też, że Cardiff to dziura i że ma stamtąd mało kontaktów.

Jaki ten świat jest niewdzięczny: byłem wczoraj u Lewalda, żeby dał mi polecenie do swojego przyjaciela, emigranta z Manchesteru, który ma tam fabrykę chemiczną. Powiedział mi, że mogę się powołać na to, że u niego byłem, ale polecenia dać mi nie może, bo mnie za mało zna. A przecież zna Jesenina, wie, że pracowałem tam przez 19 lat i słyszał o mnie. Spodziewałem się więcej, ale bez skutku. To raczej reguła niż wyjątek.

Rachunki, o których musimy z Tobą porozmawiać, zbieram i porządkuję. Dopiero w sobotę będę miał wszystko. Do tego czasu dostanę jeszcze dwa listy od Ciebie. Przypuszczam, że teraz nudzisz się z Janką.

Dyrektor tej firmy, w której pokładałem największe nadzieje, jest w Ameryce i wróci dopiero w przyszłym tygodniu. Jaffe mówi, żebym się nie zrażał, bo teraz panuje zupełna beznadziejność — można tylko próbować. Liczę jeszcze, że coś wyniknie ze sprawy z Schenwelem. Pan z laboratorium obiecał, że może za dziesięć dni — zobaczymy, co z tego będzie.

Rozumiesz chyba, że nie chce mi się pisać o drobiazgach ani przedstawiać spraw poważniej, skoro wszystko zależy od tego, jak dalece są zaawansowane. To podobne do sprawy domu, Wolfa i Oppenheimera. Nie zapomniałem — mam przy sobie jego list do banku. Był on raczej negatywny: zawierał tylko tyle, że w pewnych warunkach mogliby rozważyć udział w inwestycji. Zresztą taka organizacja nie jest im potrzebna, bo tutaj robi to każdy bank, o ile zakład nie leży w tzw. special areas (Notstandsgebiet). Mówi się, że potrzeba na razie około kilku tysięcy funtów. Zwrócę się do nich, gdy będę miał coś konkretnego na widoku.

Masz rację, przypominając mi o transferze — zgadzam się z Tobą. Książka w obecnym kształcie nie wyjdzie, bo nie będzie popytu. W naszej branży pracować będą tylko zakłady nastawione na eksport, a także kosmetyka, która zawsze jest potrzebna — choć bardzo droga.

Zapomniałem o sprawach osobistych. Napisz mi tylko, ile prawdopodobnie zostanie Ci z oszczędności na 1 sierpnia — ile będziemy jeszcze mieli? Ja wkrótce będę mógł powiedzieć, gdzie można szukać finansowania.

Teraz przychodzi ta trudniejsza część, do której mam — nie wiem dlaczego — tak mało zaufania. A jednak pociesza mnie myśl, że może w niedługim czasie będziemy razem. Boję się tylko, że nie w Łodzi, lecz w Warszawie — może dlatego, że wtedy miałem z Tobą więcej kontaktu i byłem bardziej związany. Teraz, kiedy znów Cię widzę i rozmawiamy, wszystko wraca jak lato. Wyobrażam sobie to piękne lato w lesie, nawet w naszym jednym pokoju — i że może być dobrze. W ostatnich tygodniach byłaś w Mierzyńcu i nie zburzyłaś ideału, jaki sobie o Tobie stworzyłem — nadal noszę Cię w pamięci. Wiem, że przyzwyczaję się do tej nowej bliskości i że będziemy razem, może też z innymi ludźmi. Ale teraz, kiedy masz tyle egzaminów…

Powiedz mi, czy to tylko moja nietaktowność, czy też czasem — w towarzystwie — to Twoja indywidualność, tak odmienna od mojej. Uważasz moje podejście do ludzi za nieporadne, ale nie robisz ustępstw, by dostosować się do mnie pod względem towarzyskim. Dlaczego więc to Ty masz się dostosowywać, a nie ja?

Wczoraj był z nami jak zwykle Amonowy. Czasem bardzo mnie irytuje swoją nieszczerością i brakiem zrozumienia, choć w gruncie rzeczy jest przyzwoitym i dobrym człowiekiem. Elsa potrafi być bardzo miła, jeśli kogoś lubi — jest logiczna, szczera, realistyczna, a przy tym wesoła i dowcipna, choć czasem aż chłodna w swoim egoizmie. Mimo to jest świetną osobą do przyjaźni.

Podobno dziś ma być przyjęcie — wiem to od Konińskiej — ale szczerze mnie to odstrasza. Ten Szwajcar z Gdańska jest ciężko chory, miał operację płuc.

Czy Janka nosi te czerwone okulary i jak się jej w nich podoba? Jak oceniasz jej stosunek do Wilhelma? Czy on w ogóle może zostać? Czy Janka ma inne znajomości z mężczyznami?

Jak spędzasz czas? Jeździsz dużo w teren? Jak wyglądasz, jak się czujesz, jak sypiasz? Chodzisz sama do kina?

Nie martw się — nie pisz za mało.

Chciałbym Cię tylko pocałować.

Twój
Ralf

English (final translation)

London, 13 July 1939

My dear Madzia,

Today I am going to Manchester and Liverpool. I will return tomorrow from this business trip, but I definitely want to make use of my ticket. In Manchester I have a recommendation to a firm that may direct me further. In Liverpool I am also to report to a chemical factory. So you see that I am truly making an effort to find something, though I assure you it is largely a matter of chance.

It is not that Alex received an inquiry from that firm some time ago and, since he was already engaged, recommended me. Rather, they simply asked me to visit them if I happened to be in Liverpool. I delayed this for five weeks and am ashamed it has not been settled. But I very much doubt anything will come of it.

Mr. B. wrote that he is going on holiday to France and will only return at the beginning of August, so there is no reason for me to hurry.

Yesterday Tenenbaum arrived. He met with O. and told me various things. He is quite pleased that I have not yet left, since his wife thought he would already have gone, given how often he is in London. He himself does not quite know what to do, but intends to take up his position, which is supposed to end in the autumn. Although he has full working rights and could even remain here as an Englishman, he is not doing so. He also said that Cardiff is a backwater and that he has few contacts there.

How ungrateful the world is: yesterday I went to Lewald to ask for a recommendation to his friend, an émigré with a chemical factory in Manchester. He told me I could mention that I had visited him, but he could not give me a recommendation because he does not know me well enough. And yet he knows Jesenin, knows I worked there for nineteen years, and has heard of me. I expected more, but to no avail. That is the rule rather than the exception.

I am gathering and sorting the accounts we must discuss. By Saturday I will have everything. By then I will also have received two letters from you. I imagine you are rather bored now with Janka.

The director of the firm in which I had placed my greatest hopes is in America and will not return until next week. Jaffe says I should not lose heart—things are simply hopeless at present and one can only keep trying. I still hope something may come of the matter with Schenwel. The man from the laboratory promised something might happen in about ten days—we shall see.

You understand, I think, that I do not feel like writing about small matters or presenting things too seriously when everything depends on how far things have progressed. It is similar with the house, Wolf, and Oppenheimer. I have not forgotten—I still have his letter to the bank. It was rather negative: it only stated that under certain conditions they might consider participating in the investment. In any case, such arrangements are handled here by any bank, provided the enterprise is not located in so-called special areas. It is said that several thousand pounds are needed at present. I will approach them once I have something concrete.

You are right to remind me about the transfer—I agree. The book will not be published in its present form, as there will be no demand. Only export-oriented factories will function now, and cosmetics, which are always needed—though expensive.

I forgot about personal matters. Just tell me how much of your savings will remain by August 1—how much we will still have. I will soon be able to say where financing might be sought.

Now comes the more difficult part, to which I have—strangely—so little confidence. Yet it comforts me to think that perhaps before long we may be together. I only fear it will not be in Łódź but in Warsaw—perhaps because then I had more contact with you and felt more closely bound. Now that I see you again and we speak, it feels like summer again. I imagine that beautiful summer in the forest, even in our single room, could be very good. You have not destroyed the ideal I formed of you—I still carry you in my thoughts. I know I will grow accustomed to this new closeness and that we will be together, perhaps among others. But now, with your many exams…

Tell me whether this is only my lack of tact, or whether it is sometimes your individuality—so different from mine. You consider my way of dealing with people awkward, yet make no concessions to adapt to me socially. Why should it be you who must adapt, and not I?

Yesterday Amonowy was with us again. He sometimes irritates me with his lack of sincerity and understanding, though at heart he is a decent and good man. Elsa can be very kind when she likes someone—she is logical, sincere, realistic, and also cheerful and witty, though sometimes almost cold in her egoism. Still, she is an excellent friend.

Apparently there is a reception today—I heard this from Konińska—but it repels me. That Swiss man from Gdańsk is seriously ill and has had a lung operation.

Does Janka wear those red glasses, and does she like them? What do you think of her relationship with Wilhelm? Can he remain? Does Janka have other male acquaintances?

How do you spend your time? Do you go out into the countryside? How do you look, how do you feel, how do you sleep? Do you go to the cinema alone?

Do not worry—just do not write too little.

I would only like to kiss you.

Yours,
Ralf

Londyn, Whitehall, 18.7.39

Moja kochana Haniu,

Tylko karta od wczoraj jest w posiadaniu matki. Ta krótkość tej karty nie jest mi podziwna — widocznie miałaś bardzo ciężki stan duszy… wszystko moje, doskonale to rozumiem, ale nie można bezsilnie tak znów i znów wracać do cierpienia.

Nasze obecne zajęcia to głównie:

1. jazda konna i wycieczki,

2. pobyt na belgijskiej wsi (byłem dwa dni w Londynie — wrócę pod koniec tygodnia),

3. sprawy chemikaliów dla fabryki, które ruszą dopiero za tydzień, oraz próby w pralniach,

4. odpoczynek z Ewersem,

5. znajomości w tej fabryce, której dyrektor miał wrócić z USA,

6. sprawa dra Jaffé, który próbował coś z tym planem zrobić.

I inne rzeczy w toku. Z tej belgijskiej wsi mam pewien niepokój — nie dlatego, żebym się obawiał, że czegoś nie otrzymam, ale boję się, żeby mnie ktoś zasadniczo nie ograniczył, jeśli chodzi o przedłużenie itd.

Bo w liście z Ameryki jest wyraźnie powiedziane, niestety, że pobyt nie może być przedłużony ponad trzy miesiące. Na prośbę Jadwigi zależy mi bardzo na przedłużeniu tego pobytu — i to na dłużej. Ale moja droga, proszę Cię, nie trać ani na chwilę wiary, że wszystko się jeszcze ułoży.

…i wkrótce będzie nam dobrze. Gdyby coś z tego wyszło, byłoby to przyjemne, bo do tej sprawy potrzebny byłby tylko niewielki kapitał. W gruncie rzeczy nie forsowałem tego przedsięwzięcia, bo nie miałem przydziału surowców, a zresztą mam jeszcze niewielkie doświadczenie co do możliwości rozwoju w tej dziedzinie. W najlepszym razie mógłbym stworzyć mały własny interes — wtedy byłaby to kwestia kilku decyzji…

Co się właściwie tak bardzo zmieniło z Janką od czasu ostatniego pobytu? Przecież przez te wszystkie miesiące starałem się wszystko z nią rozsądnie rozwiązywać — a teraz mam zupełnie inne wrażenie. Czy ona w tym czasie miała jakieś większe przeżycie, może związane z panem W.? Dlaczego teraz tak się do nas odnosi? Ona uważa mnie za dyletanta — o to się nie spieramy — ale może nie przypuszcza, ile racji jest w moim sposobie myślenia. Przy takim zasadniczym stosunku do życia powinna sama dojść do równowagi — o ile pozwoli na to jej charakter. Jeżeli jednak pojedzie na tę dwumiesięczną kurację — nie wiem…

Nie widzę, żeby to mogło się jakoś rozwiązać. Co ona ma zrobić ze sobą przez te trzy miesiące?

Jestem bardzo niezadowolony z moich planów zakupów w Gdyni, ale w gruncie rzeczy nie wiem, co tam kupować. Szkoda, że nie omówiła z Janką sposobu rozwiązania tej sprawy — zwłaszcza możliwości wykorzystania kuriera w interesie. Nie podała mi też dokładnie, ile pieniędzy tam jeszcze zostało.

Planowałbym dla Ciebie resztę czasu. (Może Alex tym razem jest już znowu zupełnie w porządku).

Od Hessmannów dostałem dziś list — będą tu dopiero za tydzień lub dwa, czekają na wizę, bo to znowu ma potrwać dłużej. Są zmartwieni, bo według ostatnich informacji na wizę do Ameryki trzeba czekać jeszcze rok lub dwa (od lipca Austriacy mają pierwszeństwo).

Rozumiem, jak wyglądają te szanse na wyjazd do USA, skoro ludzie tak przygotowani jak Hessmannowie nie mogą na to liczyć…

Nie widać też, żeby ktoś miał zamiar tu się przenieść. Może los kiedyś nas jeszcze razem sprowadzi. Wiesz, że od Ciebie już dawno nic nie słyszałem.

Kochana, nic nie wiem o tym, jak spędzasz czas, z kim się spotykasz. Jak się czujesz, jak wyglądasz, czy przyzwyczaiłaś się do mieszkania?

Tu od miesiąca pogoda jak w kwietniu — na zmianę słońce i deszcz, raczej chłodno, w Hove nawet zimno. Zostałem tam przez przeziębienie, bo nie miałem nic pilnego w Londynie ⟨wstawka: „nic pilnego” dopisane nad linią⟩. Wróciłem dopiero teraz, trochę lepiej się czuję. Namawiają mnie, żebym znów pojechał do Londynu i tam czekał na wizę, ale na razie nie ma o tym mowy — mam tu sprawy do załatwienia.

Nie brak mi czasu, choć bardzo mało spotykam się ze znajomymi.

Piszą dużo o Palestynie w tonie katastroficznym (choć to pewnie przesada), że poziom życia się pogarsza i że w razie wojny może być tam głód. Twoja praca w fabryce ma się tam skończyć za miesiąc. Bardzo chciałbym, żebyś dostała się do Anglii.

Co słychać u Julka? U Rózi? Czy masz jakieś wieści o Lelku? Zrób zdjęcie i przyślij mi. Z powodu tutejszego klimatu mam zapalenie krtani…

⟨margines: „… i zarazem, że jest zmiana — kiedyś a teraz …”⟩

ENGLISH TRANSLATION (final, polished)

London, Whitehall, July 18, 1939

My dearest Hania,

Only your card from yesterday is now with Mother. Its brevity does not surprise me—it is clear you were in a very difficult state of mind. I understand that completely, but one cannot helplessly return again and again to suffering.

Our current activities consist mainly of: horseback riding and excursions; time spent in the Belgian countryside (I was in London for two days and will return at the end of the week); arrangements for chemicals for the factory, which will begin in about a week, and tests in laundries; some rest with Ewers; contacts connected with the factory whose director was to return from the United States; and the matter of Dr. Jaffé, who has been trying to do something with that plan.

And various other things are in progress. Being in the Belgian countryside gives me some unease—not because I fear I will not obtain what I need, but because I worry that someone might impose fundamental limitations, especially concerning extensions.

In a letter from America it is clearly stated, unfortunately, that the stay cannot be extended beyond three months. At Jadwiga’s request, it is very important to me to extend this stay—and for a longer period. But my dear, please do not lose faith, even for a moment, that everything will still be resolved.

Soon things will be better for us. If something comes of this, it would be quite favorable, as it would require only a small amount of capital. In fact, I did not push this undertaking forward, as I lacked allocation for raw materials, and in any case I still have limited experience in this field. At best, I might establish a small independent business—then it would only be a matter of a few decisions.

What has changed so much with Janka since the last stay? During all those months I tried to resolve everything with her sensibly—and now I have an entirely different impression. Has she undergone some significant experience, perhaps involving Mr. W.? Why does she now relate to us in this way? She considers me an amateur—we are not even arguing about that—but perhaps she does not realize how much justification there is in my way of thinking. With such a fundamental attitude toward life, she ought to regain balance on her own—at least as far as her character allows. But if she goes on that two-month “treatment,” I do not know…

I see no way for this to resolve itself. What is she to do with herself for those three months?

I am very dissatisfied with my plans for purchases in Gdynia, yet in truth I do not know what should be bought there. It is a pity she did not discuss with Janka how to resolve this matter—especially how a courier might be used advantageously in the business. Nor did she tell me exactly how much money remains there.

I would plan the rest of your time for you. (Perhaps Alex is now entirely in order again.)

I received a letter today from the Hessmanns—they will only be here in a week or two, as they are waiting for a visa, which will take longer again. They are worried, because according to the latest information, a visa to America will take another year or two (since July, Austrians have priority).

I understand what the chances of getting to the United States look like if people as prepared as the Hessmanns cannot count on it.

There is no sign that anyone intends to move here either. Perhaps fate will one day bring us together again. You know I have not heard from you for quite some time.

My dear, I know nothing about how you spend your time, whom you meet, how you feel, how you look, whether you have grown accustomed to your living situation.

Here the weather has been like April for a month—alternating sun and rain, rather cold; in Hove even chilly. I stayed there because of a cold, as I had nothing urgent in London ⟨insertion added above the line⟩. I have only now returned and feel somewhat better. They are encouraging me to go back to London and wait there for a visa, but for now that is out of the question—I have matters to attend to here.

I do not lack free time, although I meet acquaintances only rarely.

They are writing a great deal about Palestine in catastrophic terms (though likely exaggerated), that living standards are deteriorating and that in the event of war there could be hunger. Your factory work there is expected to end in a month. I would very much like you to reach England.

What news of Julek? Of Rózia? Do you know anything about Lelek? Take a photograph and send it to me. Because of the climate here I have developed laryngitis…

⟨margin note: “…and at the same time, that there is a change—once, and now…”⟩

Gdynia, 20 July 1939

Kochana moja Madzia,

Doczekałem wreszcie powrotu, ale jest to dla mnie już przygotowane nie tak jak z Tobą — rozumiesz to zapewne. Co tu mówić, nic nie jest mi wesoło. Dzień przychodzi za dniem i nic nie przynosi. Żadnej rozmowy z nikim. Telefonowałem wczoraj do Aleksandra; mówił mi, że muszę oczywiście zgłosić się na meldunek i że nie ma co liczyć na szczęście. Z Liverpoolu nie ma wiadomości.

Chciałbym jeszcze przedtem wyjechać na urlop, zanim ten trudny czas naprawdę się zacznie. Nie tracę bynajmniej otuchy, ale ta samotność nie jest łatwa do zniesienia. Nie wiem też, jak teraz postąpić wobec Ciebie. Myślę, że Twój pobyt musi się skończyć za trzy tygodnie? Dobrze byłoby, na wszelki wypadek, uzyskać pozwolenie na dłuższy okres, abyś w razie komplikacji mogła pozostać w Anglii.

W sprawie dalszej wizy wyjazdowej można by uzyskać wizę do Anglii. A ja musiałbym choć przez pewien czas być razem z Tobą. Obecnie jednak nie wiem, jak potoczy się mój los. Podanie do Home Office jest w toku, więc na razie chodzi tylko o przedłużenie pobytu — długa jeszcze droga do pewności.

Przyszła na miesiąc i wróci, ale czy ja będę mógł tu zostać, zależy od permitu. Do Anglii wizę dostać łatwiej niż tutaj, a jeśli kiedyś będziesz wracać, najlepiej byłoby, abyśmy byli razem.

Rozwiązanie widzę tak: rozłożyć sprawę na najbliższe dwa miesiące i zdobyć paszport oraz wizę do Anglii.
Po pierwsze — wyjechałbym do Szkocji, a Ty przyjechałabyś tam do mnie.
Po drugie — starałbym się w Belgii o przedłużenie pobytu i nową wizę, po 4–6 tygodniach wróciłbym tutaj i dalej starał się o permit.
Po trzecie — pozostalibyśmy razem w Belgii aż do uzyskania permitu.

Dopóki nie mam permitu, nie mogę zrezygnować z Belgii. Ma ona tę zaletę, że jest taniej — moglibyśmy tam żyć za około 50 funtów miesięcznie, czyli tyle, ile ja tu wydaję sam, tylko oszczędniej — a poza tym mam tam rodzinę i znajomych.

Jeśli chodzi o pracę: gdyby udał się plan z Liverpoolem, wszystko byłoby prostsze. Podobno pracy nie odmawiają, jeśli firma tutaj się o to postara. Złożyłem już papiery u konsula; wyjazd możliwy byłby jednak tylko pod warunkiem pracy dla Springera.

Alexander był dziś cały dzień w Londynie — poszedłem się z nim zobaczyć. Odwiedziliśmy muzea i kościoły, stare domy. Poszliśmy też do teatru, ale bardzo taniego — na najwyższej galerii, gdzie prawie nic nie było widać ani słychać. Mój pierwszy kontakt z angielskim teatrem nie zrobił na mnie żadnego wrażenia.

Potem byliśmy u nich na kolacji. To była najprzyjemniejsza część dnia. Pytasz, czy mieszkałem z Alexem — nie krępowałem się u nich, a oni mnie znosili, ale pozostali tacy jak dawniej. Alex jest egoistą, żyje wygodnie z żoną i dzieckiem, nie potrzebuje ani wysiłku, ani współczucia.

Zbliżyliśmy się o tyle, że mówi mi teraz więcej o swoich problemach. Ale prawdziwego ciepła między nami nie ma. Muszę się nauczyć żyć w tym nowym towarzystwie.

Życie w Anglii mi się nie podoba i nieprędko się do niego przyzwyczaję. Bez własnego domu jest ono nie do zniesienia.

Od tygodnia nie uczę się angielskiego. Nie wychodzę — z powodu niepewności i oszczędności. Nie mam odwagi ani ruszyć się, ani szukać pracy. Postępy zrobiłem, ale wszystko jest na bardzo małą skalę. Nie mam warsztatu ani środków, ale nie chcę się poddać.

Chcę, abyś wytrwała i wierzyła, że to się skończy — i że wrócę tylko do Ciebie.

Rafal

🇬🇧 English (smooth, literary translation)

My dearest Madzia,

At last I have returned, but it is no longer as it was with you—you surely understand. What can I say? Nothing here brings me joy. One day follows another and brings nothing. I speak to no one. I telephoned Aleksander yesterday; he told me I must of course report myself and that there is little to hope for. There is no news from Liverpool.

I would like to go away for a short time before this difficult period truly begins. I have not lost heart, but this solitude is not easy to bear. Nor do I know what to do about you now. I think your stay must end in about three weeks? It would be wise, just in case, to obtain permission for a longer stay, so that you could remain in England if complications arise.

As for a further visa, it should be possible to obtain one for England. And I would need, at least for some time, to be together with you. At present, however, I do not know how my fate will unfold. The application to the Home Office is in progress, so for now it is only a matter of extending my stay—a long road still lies ahead before anything is certain.

She came for a month and will return, but whether I can remain here depends on the permit. It is easier to obtain a visa for England than here, and if you should return at some point, it would be best if we could be together.

I see three possible courses for the next two months: to obtain a passport and a visa for England.
First — I would go to Scotland, and you would join me there.
Second — I would try in Belgium to extend my stay and obtain a new visa; after four to six weeks I would return here and continue pursuing the permit.
Third — we would remain together in Belgium until the permit is granted.

As long as I do not have the permit, I cannot give up Belgium. It has the advantage of being cheaper—we could live there on about fifty pounds a month, roughly what I now spend alone here, though more frugally—and I also have family and acquaintances there.

As for work: if the Liverpool plan succeeds, everything would be simpler. They say work is not refused if a firm arranges it. I have already submitted my papers to the consul, but departure would be permitted only on condition that I work for Springer.

Alexander spent the entire day in London today, and I went to meet him. We visited museums and churches, old buildings. We even went to the theatre, but a very cheap one—high up in the gallery, where one could scarcely see or hear anything. My first encounter with the English theatre left no impression.

Afterwards we dined at his place. That was the most pleasant part of the day. You ask whether I stayed with Alex—I did not feel constrained there, and they tolerated me, but they remain as they were. Alex is an egoist, living comfortably with his wife and child; he needs neither effort nor sympathy.

We have grown somewhat closer only in that he now speaks more openly to me about his troubles. But there is no real warmth between us. I must learn to live among these new people.

I do not like life in England, and I will not grow accustomed to it quickly. Without a home of one’s own, it is unbearable.

For a week now I have not studied English. I do not go out—because of uncertainty and the need to economize. I lack the courage even to move about or to look for work. I have made some progress, but everything is on a very small scale. I have no proper means, no workshop—but I do not want to give up.

I want you to endure, to hold on, and to believe that this will pass—and that I will return only to you.

Rafal

Londynek, 31.7.39

Kocham moją żonę. I dziś zaraz przyjechałem z Hove i byłem bardzo zmartwiony, nie znalazłszy od Ciebie listu. Ale nadzieję właśnie miałem, choć trudno powstać. Uchylało mi się jakby okienko, podniosło mnie w Twoich ostatnich listach. Co robię, wciąż czasem przerywane lub przesuwane, nie mając żadnego oparcia. Nie myśl, że mnie to nie wzrusza i że samotność mnie nie dotyka. Ty masz na szczęście zajęcie jakieś przy sobie, mieszkasz jednak w nowym, które lepiej teraz ułatwia Twoje sprawy.

A myślę przecież, że ten czas, co leci, znowu może zawieść i nie nadejdzie we mnie to oczekiwanie i napięcie czegoś. Czasami mam wrażenie, jakby wszystkie moje kontakty się urwały i nie wiem, za co się na nowo wziąć. Nie wesoło to, ale chcę Ci trochę mój stan zrelacjonować, żebyś mnie nie za ostro osądzała.

W tej sprawie z Jeanne mam wrażenie, że i druga strona zawodzi. Piszesz o początkowym kursie „90”, myślałem, że masz rację i że należało liczyć 10% na zamianę. Teraz mówisz, że to był kurs 90 franków za 100 zł, to jest już zupełnie inna rzecz — tu strata wynosi 50% (za 100 zł dostaje się oficjalnie 180 franków). No trudno, jak będzie, tak będzie.

Chcę tylko prosić zarazem, żeby pieniądze były wysyłane bezpośrednio do Gibraltaru. Początkowo sądziłem, że lepiej byłoby jednak pisać do Ciebie, a dopiero Ty byś dalej przekazywała. Co do sprzedaży tych 100 zł w Warszawie, zgodziłem się z nim, że w końcu zwróci mi obliczoną różnicę. Ale nie umiałem jej dokładnie określić, nie wiem, czy nie trzeba by było tych 100 zł zwrócić Lubaczowi. To był szczególny wypadek. Te 50 zł — o których była mowa — nie są zadowalające, co wynika, według mnie, z niedokładnej dyspozycji. Że 100 złotych jest więcej warte niż 45 franków, to chyba było jasne.

Nie mam do Jeanne pretensji, że płaci za mało, ale muszę się upewnić co do naszej dyspozycji w stosunku do tego, co ona chce płacić. Nie mam też czasu bombardować jej listami, bo wszystko jest już spóźnione.

Co do Twojego podania o przedłużenie pobytu, to zdaje mi się, że wystarczające uzasadnienie będzie następujące: Twój stan zdrowia, Twój obecny stosunek i warunki oraz to, że myśl Twoja jest skierowana ku Anglii, gdzie zamierzasz się osiedlić; że masz wrócić do Anglii, ale wobec stanu zdrowia przypuszczasz raczej kilka miesięcy pobytu w Szwajcarii; że jesteś materialnie zabezpieczona; i że prosisz o przedłużenie pobytu na trzy miesiące.

Ale może to wszystko za wiele — może wystarczy tylko punkt pierwszy. Zastanów się nad tym z Tomaszem i napisz mi swoje zdanie, a ja dam Ci radę zasadniczą. Czy razem z podaniem wysyłasz także paszport? Jeżeli masz w ręku odpis ostatniego podania, napisz mi jego treść.

Bardzo się cieszę, że dziś dostałem list od Kestenersa. Tomasz pisze, że dotąd nie pisał, bo z powodu nawału pracy nie ma go w Cambridge, ale zamierza porozmawiać o mnie z jednym ze swoich kolegów i wtedy do mnie napisze. Kester nie jest, jak pisze Kesteners, człowiekiem „szerokim”, lecz raczej biologiem i nie ma żadnego kontaktu z czymś ogólnym ani „politycznym”. Wspomina też, że jego ostatnie spotkanie z Banachem miało miejsce w 1908 roku. Odpisałem mu.

To, co piszesz o Janie, bardzo mnie porusza. Twój dzisiejszy list mnie zasmucił. Posada w Genewie jest doskonała — przynajmniej nie musiałabyś być z nim razem. Ale co Ty, na litość boską, zamierzasz robić w Szwajcarii? Zastanawiam się, czy nie masz jednak możliwości przyjechać tutaj — albo do Sztokholmu. Z materialnego punktu widzenia to oczywiście trudne, ale czy strona uczuciowa nic nie znaczy?

Życie tutaj byłoby na razie kosztowne: około dwóch funtów tygodniowo (40 franków), a więc więcej niż masz teraz. Koszty podróży w obie strony wyniosą około 120 franków (ewentualnie mniej przy wcześniejszym zakupie). Początkowy okres pracy też nie będzie łatwy. Może powinnaś rozważyć zgodę na inne rozwiązanie.

Jeżeli moja sytuacja w najbliższym czasie się nie wyklaruje, musiałabyś wrócić do Polski w ciągu 4–6 tygodni. Ale wtedy nasze spotkanie tam mogłoby się okazać zupełnie bezsensowne.

ENGLISH TRANSLATION

Londynek, 31 July 1939

I love my wife. Today I returned from Hove and was very distressed not to find a letter from you. Yet I still had hope, although it is difficult to regain composure. It was as if a small window opened for me—your recent letters lifted me up. What I do is still at times interrupted or delayed, without any firm footing. Do not think that this leaves me unmoved or that loneliness does not affect me. Fortunately, you have something to occupy you; you are in a new environment that makes your affairs somewhat easier.

And yet I think that the time passing may fail us again, and that this sense of expectation and inner tension may not come. At times I feel as if all my connections have been severed, and I do not know what to take up anew. It is not cheerful, but I want to give you some account of my condition so that you will not judge me too harshly.

In the matter with Jeanne, I have the impression that the other side is also failing. You wrote about an initial rate of “90”; I thought you were right and that one should allow 10% for exchange. Now you say it was 90 francs per 100 złoty—that is something entirely different; here the loss amounts to 50% (officially, one receives 180 francs for 100 złoty). Well then—whatever will be, will be.

I only ask that money be sent directly to Gibraltar. At first I thought it might be better to write to you and have you forward it. As for the sale of those 100 złoty in Warsaw, I agreed with him that he would eventually return the calculated difference to me. But I could not determine it precisely; I do not know whether those 100 złoty might have had to be returned to Lubacz. That was a special case. The 50 złoty mentioned are not satisfactory, which, in my view, results from an imprecise instruction. That 100 złoty is worth more than 45 francs should have been clear.

I have no reproach for Jeanne for paying too little, but I must be certain that our arrangement corresponds to what she is willing to pay. I also do not have time to bombard her with letters, as everything is already late.

As for your application to extend your stay, it seems to me that sufficient justification would be as follows: your state of health; your present situation and conditions; that your intentions are directed toward England, where you plan to settle; that you are to return to England, but given your health you expect to spend several months in Switzerland; that you are financially secure; and that you request an extension of your stay for three months.

But perhaps all this is too much—perhaps the first point alone will suffice. Discuss this with Tomasz and write me your opinion, and I will give you my essential advice. Are you sending your passport together with the application? If you have a copy of the last application, write it out for me.

I am very glad that today I received a letter from Kesteners. Tomasz writes that he has not written until now because, due to a flood of work, he is not in Cambridge, but intends to speak about me with one of his colleagues and will then write to me. Kester, as Kesteners writes, is not a “broad” man, but rather a biologist and has no contact with anything general or “political.” He also mentioned that his last meeting with Banach took place in 1908. I have written back to him.

What you write about Jan affects me deeply. Your letter today saddened me. The position in Geneva is excellent—at least you would not have to be with him. But what, for heaven’s sake, do you intend to do in Switzerland? I wonder whether you might not have the possibility of coming here—or to Stockholm. From a material point of view, of course, it is difficult, but does the emotional side count for nothing?

Life here would be expensive for the time being: about two pounds per week (40 francs), more than you have now. Travel costs both ways would amount to about 120 francs (possibly less with advance purchase). The initial period of work would not be easy either. Perhaps you should consider agreeing to an alternative arrangement.

If my situation does not become clearer soon, you would have to return to Poland within 4–6 weeks. But then our meeting there might prove entirely pointless.

Sobota, 5.8.39

Kochana moja Madziuniu! Twoja karta od 3. wczoraj nadeszła. Już dzwoniłam do Gienia, ale niestety on jest teraz na wakacjach, wraca dopiero za 2 tygodnie. Obawiam się, że będziemy zmuszeni dentystę wziąć. Mnie to nic nie troszczy, ale zaczyna mi dokuczać, więc muszę coś zrobić. Jak tu strasznie jest z dobrymi lekarzami.

Neumannowie przyjechali już w środę, dzwonili do mnie dopiero wczoraj, dziś ich odwiedziłam. Mieszkają w żydowskim pensjonacie w Golders Green, mają tu dużo znajomych i krewnych. Przyjechali z synkiem i z kobietą do opieki (którą sprowadzili z Niemiec). Zamierzają tu zostać 3–4 tygodnie. Rozmawiałam z nim o moich planach i zaproponowałam mu przyjście do mnie. On przyjął mnie serdecznie, ani tak, ani nie, ale wygląda na to, że w przyszłości mógłby pomóc z podaniem o permit dla mnie. A ja jestem zdania, że gdybyśmy razem jednocześnie starali się dla tej samej firmy, to obydwom by odmówiono.

Moja propozycja jest: on wystąpi do pracy, którą tu załatwiam z Anglikiem (mam nadzieję na zarobek), nie starając się na razie o permit dla siebie, tylko coś w tym kierunku. Dopiero jak ja permit uzyskam i się zacznie pracować, to on złoży podanie, motywując, że będąc współpracownikiem angielskiej firmy chce u niej aktywnie pracować. Oczywiście bardzo miłe rozwiązanie dla mnie, mniej przyjemne dla niego. Wtedy jego interes może być prowadzony pod kontrolą jego prawnika, który tu mieszka. Hermann chce wszystko w tej sprawie zbadać, posłać artykuły i poradzić się adwokata.

Wszystkie moje starania opieram teraz o pierwszy krok na Rakowiec, co do którego mam przekonanie, że to może być dobra rzecz. Dziś zademonstrowałam to znajomemu, który jest właścicielem pensjonatu; oświadczył, że jest tym bardzo zainteresowany i byłby się przyczynił, gdyby miał niemiecki.

Dzięki Bogu będę mogła zrobić to doświadczenie w niedługim czasie; przyszłe rzeczy się wyjaśnią. Wracam też do mego dawnego projektu sprowadzenia tu Rakowca w małej skali dla sprzedaży. Aktualnie w tutejszych warunkach wygląda to obiecująco dla dalszego rozwoju. Trzeba tylko znaleźć odpowiednie…

Łatwo by się rzecz sama rozwiązała, że mnie podobno z tęsknoty do rodziny ogarnęło życie. Zresztą otrzymałem list od W., który dotychczas nie rozumiał, więc natychmiast mu odpisałem, jak się rzeczy mają. On zawsze był trochę zarozumiały—jakby wszystko odnosiło się do niego. Skąd ta pogarda, nie mam pojęcia.

Jestem w sytuacji, którą muszę stale obracać—mam tu tyle znajomych. Blisko mnie mieszka też ten Jäger z Berlina, który był u nas w Warszawie, którego żona prowadziła warsztat za 25.000 zł—słabo go pamiętam. Blisko mieszka też dr Perkiel z żoną—był długo w Polsce—ale nie chce się bardzo mieszać. A Anglików jakoś tu nie widać.

Od ojca miałem list. Interesownie milczą. Jasia wyjechała na 2 tygodnie na wakacje. Wysyłam Ci dziś list do złożenia; spróbuj razem. Wytłumacz mnie przed mamą, że nie mogę—zobaczę później więcej rzeczy.

To Nelli do tej rodziny, gdzie ma tu znane miejsce. Siostra tej pani dawno mieszka w południowej Afryce, stąd to polecenie przez panią Nelly z Anglii. To raczej mała, rozproszona rodzina z Polski i z Wilna. Są ponoć znajomymi mojej cioci i mieszkają niedaleko. Przypuszczam, że przyjmują wielu gości, także z wyższych sfer, i są bardzo towarzyscy—„marvellous” (po angielsku).

Ta Nelly zdaje się być moim złym duchem. Sprawiała mi różne trudności tu i tam. Na moje uwagi odpowiadała w sposób, który mnie drażnił.

Hermannowie są mili, ale mają bardzo wyrachowany sposób działania i w wielu sprawach postępują bez skrupułów—tak że muszę się powstrzymywać, żeby nie wybuchnąć. A jednak jestem od nich w pewnym sensie zależny finansowo.

Co Ty na to, że Pomerancowa poszła do swego brata w Amsterdamie zaledwie 4 tygodnie temu?

Jestem zadowolony, że udało mi się nawiązać kontakt z tą fabryką farmaceutyczną i że istnieje możliwość pisania artykułów. Muszę jednak szybko znaleźć wspólnika i złożyć podanie. Jestem przekonany, że gdy tylko będę mógł zacząć pracować, poprawię swoją sytuację.

Nie wiem, czy Twoje obawy co do Hanki są słuszne. Mam potwierdzenie, że list jest w toku—mam jego numer. Co dalej robić? Piszesz, żebym przesłał pokwitowanie rachunku, którego jeszcze nie uregulowałem—jest mi z tym nieprzyjemnie.

Co do naszego spotkania—wydaje mi się, że powinniśmy działać przez Home Office. Jeśli nadejdzie moment decyzji, pojadę tam natychmiast i spotkamy się tam, a potem razem wyjedziemy. Najgorsze byłoby musieć wyjechać i nie otrzymać wiz.

Józef miał wiadomość od Lubowicza, że jest zainteresowany zakupem. Powinien wrócić wkrótce, aby sprawę doprowadzić dalej. Mnie to bezpośrednio nie dotyczy.

Rakowca nie mogę jeszcze rozpocząć—choć bardzo chciałbym być z Tobą. Czy to nie wystarczy zamiast tej skomplikowanej analizy?

Jutro jadę znów do Hove, w poniedziałek wracam i zostanę do wtorku rano, chyba że wyjadę wcześniej.

Ściskam Cię mocno. Jak się czujesz? Jak wyglądasz? Wczoraj napisałem Ci bardzo długi list—czy dotarł?

Całusy dla Ciebie i Janki.
Pozdrawia Cię Twój —

English 

Saturday, August 5, 1939

My dear Madzia! Your card from the 3rd arrived yesterday. I already called Genio, but unfortunately he is on vacation and will only return in two weeks. I’m afraid we will have to get a dentist. It doesn’t worry me much, but it is starting to bother me, so I must do something. It is very difficult here to find good doctors.

The Neumanns arrived already on Wednesday; they only called me yesterday, and today I visited them. They are staying in a Jewish boarding house in Golders Green and have many acquaintances and relatives here. They came with their little son and a woman to look after him (whom they brought from Germany). They intend to stay here for 3–4 weeks. I spoke with him about my plans and proposed that he come to see me. He received me warmly—neither yes nor no—but it seems that in the future he might be able to help with an application for a permit for me. I believe that if we both applied at the same time for the same firm, we would both be refused.

My proposal is this: that he should take up the work I am arranging here with an Englishman (I hope for earnings), without applying for a permit for himself for the time being, only preparing the ground. Once I obtain a permit and begin working, he would then submit his application, explaining that as a collaborator of an English firm he wishes to work actively with it. Of course, this is very favorable for me, less so for him. His interests could then be handled under the supervision of his lawyer who lives here. Hermann wants to examine everything, send materials, and consult a lawyer.

All my efforts are now based on the first step concerning Rakowiec, which I believe could be a good opportunity. Today I demonstrated it to an acquaintance who owns a boarding house; he declared strong interest and said he would participate if he knew German.

Thank God I will soon be able to test this; things will become clearer. I am also returning to my earlier idea of introducing Rakowiec here on a small scale for sale. Under present conditions it appears promising for further development. One only needs to find the right circumstances.

It would all resolve itself easily if one could say that I have simply been overcome by longing for my family. I also received a letter from W., who had not understood the situation, so I immediately wrote back explaining everything. He has always been somewhat conceited, as if everything concerned him. I do not understand the source of that attitude.

I am in a situation that I must constantly manage—I have many acquaintances here. Nearby lives Jäger from Berlin, who had been with us in Warsaw; his wife ran a workshop worth 25,000 złoty—I barely remember him. Dr. Perkiel also lives nearby with his wife; he spent a long time in Poland but does not want to get involved. And there are somehow very few English people to be seen.

I received a letter from Father. They remain strangely silent. Jasia has gone away for two weeks on vacation. I am sending you the letter for submission—try to proceed with it. Explain to Mother that I cannot act otherwise; I will see more later.

Nelli is connected to a family here where she has established contacts. The sister of that lady has long lived in South Africa, hence the recommendation through Mrs. Nelly in England. It is a small, dispersed family, partly from Poland and Vilna. They are apparently acquaintances of my aunt and live nearby. I suppose they receive many guests, including from higher social circles, and are very sociable—“marvellous,” as the English say.

Nelli seems to be something like my evil spirit. She has caused me various difficulties here and there, and her responses to me are irritating.

The Hermanns are pleasant people, but they are very calculating and behave unscrupulously in many matters, so I must restrain myself not to lose my temper. Yet I am, in some sense, financially dependent on them.

What do you think of the fact that Pomerancowa went to her brother in Amsterdam only four weeks ago?

I am pleased that I have managed to establish contact with this pharmaceutical factory and that there is an opportunity to write articles. However, I must quickly find a partner and submit an application. I am convinced that once I can begin working, my situation will improve.

I do not know whether your concerns about Hanka are justified. I have confirmation that the letter is in process—I have its number. What else can I do? You ask me to send a receipt for an account I have not yet settled, which is uncomfortable for me.

As for our meeting, it seems to me we should proceed through the Home Office. If the moment for a decision comes, I will go there immediately, we will meet there, and then leave together. The worst possibility would be having to leave and not obtain visas.

Józef has received news from Lubowicz that he is interested in making a purchase. He should return soon so that matters can proceed. This does not directly concern me.

I cannot yet begin the Rakowiec matter, though I would very much like to be with you. Is that not enough instead of all this complicated analysis?

Tomorrow I am going again to Hove; on Monday I will return and remain until Tuesday morning, unless I leave earlier.

I embrace you tightly. How are you feeling? How do you look? Yesterday I wrote you a very long letter—did it arrive?

Kisses for you and for Janka.
Yours —